 |
Theo nhận định từ ông Ulrik Haagerup, tác giả cuốn sách Tin tức kiến tạo, nguyên Giám đốc Đài Truyền hình Quốc gia Đan Mạch, nhà sáng lập Viện nghiên cứu Báo chí kiến tạo (Constructive Institute), tính xây dựng trong báo chí là điểm cốt lõi giúp người đọc có thể phân biệt báo chí với nội dung từ nhiều nền tảng trực tuyến khác.
Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường thu hẹp bởi sự cạnh tranh từ Google và Facebook, báo chí kiến tạo có thể mở ra một hướng đi mới.
Báo chí xây dựng, kiến tạo xã hội tiến bộ
- Hiện nay có một thực trạng đáng buồn là nhiều tòa soạn cắt giảm nhân sự. Vậy đâu là khó khăn lớn nhất mà báo chí thế giới nói chung đang phải đối mặt?
- Khó khăn lớn nhất báo chí phải đối mặt đó là việc mọi người không thể phân biệt giữa báo chí và cơn lốc nội dung từ các blogger, influencer, AI, ý kiến công chúng…
Thực trạng trên đưa chúng ta quay trở về một câu hỏi căn bản: Báo chí là gì? Nếu không hiểu rõ điều này, làm sao các nhà báo có thể mong đợi độc giả phân biệt được. Đặc biệt đối với thế hệ công chúng số, những người tiêu thụ nội dung trực tuyến hàng ngày, ranh giới này càng trở nên mờ nhạt.
- Từ góc độ cá nhân, ông định nghĩa báo chí là gì?
- Báo chí là một hệ thống các giá trị xây dựng dựa trên nền tảng tôn trọng sự thật. Với sự tự do trong biểu đạt, quá trình ghi chép chân thực, nhà báo đem đến công chúng nhận thức đúng đắn về hiện thực. Từ đó, có thể thấy báo chí có sự khác biệt trong cách tư duy và công cụ xây dựng nội dung.
- Vậy trong bối cảnh hiện nay, người ta chỉ tin vào những điều họ muốn tin, liệu rằng sự thật có còn sức mạnh không?
- Tôi xin phép trích dẫn một câu nói của nhà báo Maria Ressa, chủ nhân giải Nobel Hòa Bình năm 2021: “Nếu không có sự thật, chúng ta sẽ không thể thấy được chân lý. Nếu không có chân lý, chúng ta không còn biết tin vào điều gì”.
 |
| Nhà báo Maria Ressa, chủ nhân giải Nobel Hòa Bình năm 2021. Ảnh: Reuters. |
Không dừng lại ở đó, bà Ressa cũng nhấn mạnh rằng tính xây dựng là điều báo chí hiện đại cần phải có. Mục tiêu của báo chí xây dựng là kiến tạo xã hội tiến bộ, với tinh thần sẵn sàng nhìn nhận và sửa chữa sai lầm.
Bên cạnh đó, tôi nhận định rằng báo chí ngày nay đang lún sâu trong một nền kinh tế sự chú ý, chạy đua với những tin tức gây sốc và tiêu cực. Nếu bạn thử xuống đường và hỏi người dân xem họ có cần thêm nhiều tin tức mới trong ngày không? Họ có muốn tin tức nhanh hơn không? Liệu câu trả lời luôn luôn là “có” chăng?
Tôi và những đồng nghiệp tại Constructive Institute đã thử và nhận được câu trả lời rằng người dân không muốn có nhiều tin tức mới hơn nếu chúng chỉ là những hình ảnh chính trị gia tranh luận nảy lửa cùng ánh mắt hình viên đạn.
Công chúng cần những tác phẩm báo chí chất lượng, họ cần người đem lại sự tin tưởng với thông tin họ tiếp nhận. Hơn hết, họ cần những nhà báo đem đến câu trả lời về việc chúng ta có thể làm gì để gỡ bỏ rào cản trước mắt. Điều này càng nhấn mạnh rằng tính xây dựng trong báo chí là yếu tố cần thiết.
- Đối mặt với những khó khăn về mặt thị trường, ông nghĩ báo chí kiến tạo sẽ là một hướng đổi mới cho các tòa soạn không?
- Theo nghiên cứu từ Constructive Institute, chúng tôi nhận thấy các tòa soạn có thể đo lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ của độc giả nhưng khó để lường được người đọc nhận thấy tin tức đó quan trọng ra sao hay liệu tác phẩm báo chí đó đã xây dựng được cây cầu kết nối những người trong xã hội như thế nào?
Điều này vô tình khiến báo chí bị cuốn vào vòng xoáy kinh tế của sự chú ý. Éo le thay, thực tế lại cho thấy việc chạy theo tăng trưởng lượt xem và tin bài không hiệu quả bởi Google và Facebook đã chiếm tới 85% thị phần quảng cáo.
 |
| Tác giả Ulrik Haagerup. Ảnh: Constructive Institution. |
Tôi muốn lấy ví dụ về Đài truyền hình Na Uy NRK. Sau khi chuyển đổi hướng đi, đưa các bài viết về môi trường ít tiêu cực hơn, giảm lượng tin bài và chú trọng hình ảnh, lượng người xem đã được cải thiện. Kết quả là trong năm 2023, một trong ba bài báo nhận được lượt xem nhiều nhất là tác phẩm về chủ đề khí hậu.
Ngoài ra, chúng tôi đã phát triển công cụ dựa trên trí tuệ nhân tạo có khả năng phát hiện tác phẩm báo chí xây dựng. Chúng tôi đã đưa tất cả bài báo về biến đổi khí hậu của NRK từ năm 2023 qua mô hình này.
Kết quả cho thấy các bài báo mang tính xây dựng có lượng độc giả nhiều hơn 50% (149.000 so với 93.000). Thời gian người đọc dành cho mỗi bài báo về biến đổi khí hậu cũng cao hơn so với các bài báo khác.
Rõ ràng báo chí kiến tạo có một thị trường tiềm năng để hướng tới. Bạn đọc cũng sẵn sàng ở lại với website lâu hơn.
Một minh chứng khác cho điều này là Zetland của Đan Mạch, được thành lập từ cách đây hơn 10 năm. Thay vì sản xuất hơn 300 tin bài một ngày như các tòa soạn khác, Zetland chọn hướng đi chỉ đưa ra hai tin bài mỗi ngày.
Buổi sáng họ đưa ra một bản tin toàn cảnh, trong ngày họ đưa ra một câu chuyện đặc sắc. Cho đến nay họ vẫn có hơn 40.000 lượt đăng ký trả phí hàng tháng. Tôi nghĩ NRK và Zetland đều là những trường hợp chuyển đổi thú vị, đáng để suy ngẫm thêm.
 |
| Sách Tin tức kiến tạo. Ảnh: NXB Trẻ. |
AI là một phần của tương lai, nhưng con người mới làm nên một tòa soạn
- Thế giới đang chứng kiến sự trỗi dậy của AI tạo sinh, ông nghĩ công nghệ mới này sẽ tác động tới báo chí ra sao?
- AI tạo sinh có thể hủy hoại báo chí nhưng cũng có thể nâng đỡ báo chí nếu chúng ta sử dụng nó đúng cách. Vậy đâu là ranh giới của hai thái cực trên?
Tôi cho rằng, nếu để AI can thiệp sâu vào những quá trình sáng tạo, chẳng hạn, xây dựng khung bài phỏng vấn, đặt tiêu đề, làm dàn ý… công nghệ này sẽ làm xói mòn giá trị của báo chí. Nếu nhà báo không quan tâm tới những gì bản thân viết, tại sao độc giả phải dành thời gian cho những thứ như vậy.
AI tạo sinh có thể hủy hoại báo chí nhưng cũng có thể nâng đỡ báo chí nếu chúng ta sử dụng nó đúng cách.
Ông Ulrik Haagerup
Tôi cho rằng có nhiều tòa soạn đang ứng dụng AI trong khi họ không hiểu đủ về công nghệ này.
Tại Mỹ, có những tòa soạn AI xuất hiện, nơi công nghệ này đã thay thế nhiều công việc của con người trước kia. Mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng.
Dẫu vậy con người mới là điều làm nên một tòa soạn, không phải máy móc. Bởi độc giả không thể tin tưởng hoàn toàn vào một cỗ máy, một hệ thống các thuật toán.
Khả năng tư duy và lòng trắc ẩn là thứ khiến con người có thể làm nên tác phẩm báo chí mang tính xây dựng và đóng góp cho xã hội.
- Một số tòa soạn tại các nước đang phát triển cho rằng việc ứng dụng AI có thể tốn nhiều chi phí và chưa chắc chắn về hiệu quả. Nhưng nếu không đón đầu công nghệ, họ hoàn toàn có thể bị tụt lại so với đối thủ cạnh tranh, ông nghĩ sao về vấn đề này?
- AI tạo sinh thực sự đã làm nên một bước đột phá trong nhiều lĩnh vực, nhưng nếu ta áp dụng AI chỉ để cạnh tranh, rất khó để xây dựng một chiến lược dài hạn. Hãy nhìn vào mạng xã hội ngày nay, nội dung AI đang rải rác khắp nơi và có những người thực sự tin vào nó. Vậy tại sao báo chí cũng phải giống như mạng xã hội, đưa nội dung AI đến cho độc giả?
AI có thể khiến ranh giới giữa một nhà báo và một cỗ máy bị mờ đi. Trong khi đó, các thuật toán không có khả năng thể hiện lòng trắc ẩn và kết nối cộng đồng.
- Ông có cho rằng chúng ta có thể kiểm soát được AI tạo sinh không?
- Chúng ta không thể kiểm soát được AI. Ở ngoài kia, trẻ em sử dụng AI cho bài tập của chúng, người lớn dùng AI để tìm kiếm tin tức, phục vụ công việc. AI là một phần của thế hệ tương lai và trong các tòa soạn nói riêng.
Giờ đây, chúng ta cần những nhà báo có thể tư duy và phản biện tốt để làm nên một nền báo chí kiến tạo. Chúng ta phải hiểu rõ báo chí xây dựng không phải chỉ đưa ra giải pháp và né tránh phê bình một cách tuyên truyền nặng nề. Nguyên tắc hoạt động của nó vẫn dựa trên tôn trọng sự thật, thẳng thắn nhìn nhận vấn đề và đưa ra giải pháp tiềm năng là cốt lõi của báo chí.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
