Đấu trường Colosseum, Rome (The Colosseum, Rome), k. 80 sau Công nguyên. Ảnh: Wikipedia.

Chương trước đã nói về thị trấn La Mã Pompeii là nơi có nhiều tác phẩm nghệ thuật thời Hy Lạp hóa. Vào những năm sau đó, khi người La Mã chinh phục thế giới và xây dựng đế chế trên đống đổ nát của những vương quốc Hy Lạp hóa, nghệ thuật không thay đổi nhiều.

Những nghệ sĩ làm việc tại Rome chủ yếu là người Hy Lạp, và các nhà sưu tầm nghệ thuật La Mã chủ yếu mua lại tác phẩm hoặc bản sao chép từ các bậc thầy Hy Lạp. Tuy nhiên, nghệ thuật vẫn thay đổi ở chừng mực nào đó, khi người La Mã trở thành bá chủ mới của thế giới. Các nghệ sĩ được giao những nhiệm vụ mới và buộc phải thay đổi phương pháp để thích ứng.

Thành tựu xuất sắc nhất mà người La Mã đạt được có lẽ là trong lĩnh vực xây dựng công trình dân dụng. Chúng ta biết về đường sá, hệ thống dẫn nước và các nhà tắm công cộng của họ. Tàn tích của những công trình này cho tới nay vẫn vô cùng ấn tượng.

Ta cảm thấy mình chỉ như một chú kiến bé nhỏ khi có dịp đi giữa những hàng cột trụ khổng lồ ở Rome. Chúng là minh chứng khiến cho các thế hệ sau này phải công nhận rằng “Rome chính là sự vĩ đại”.

Nổi tiếng nhất trong số các công trình đó có lẽ là đấu trường khổng lồ Colosseum (hình 73). Nó là một công trình La Mã tiêu biểu khiến nhân loại phải trầm trồ cho tới sau này.

Về tổng thể, công trình này theo cấu trúc hữu dụng, gồm ba tầng vòng cung đặt lên nhau, để đỡ các hàng ghế ngồi trên khán đài khổng lồ bên trong. Nhưng ngay tại mặt tiền của những khán đài vòng cung này, kiến trúc sư đã sắp đặt một khung cảnh thể hiện những kiểu dáng Hy Lạp.

Ông quả thực đã ứng dụng cả ba phong cách kiến trúc của đền thờ Hy Lạp. Tầng trệt là một biến thể của phong cách Doric – cả khoảng không gian trống để trang trí và cụm nét chìm ba đều được sử dụng; tầng thứ hai là các cột Ionic, tầng ba và bốn gồm các nửa cột kiểu Corinth.

Sự kết hợp giữa cấu trúc La Mã với kiểu dáng hay “thức kiến trúc”¹ Hy Lạp có ảnh hưởng lớn đến những công trình kiến trúc sau này. Thử quan sát những đô thị ngày nay và các bạn sẽ dễ dàng thấy điều đó.

Có lẽ, không sáng tạo kiến trúc nào của người La Mã có ảnh hưởng sâu rộng như những khải hoàn môn mà họ đã dựng lên khắp đế quốc mình tại Ý, Pháp (hình 74), Bắc Phi và châu Á. Kiến trúc Hy Lạp thường sử dụng những đơn vị cấu trúc giống nhau và điều đó đúng với cả đấu trường Colosseum; nhưng khải hoàn môn lại sử dụng các kiểu cột để tạo khung và nhấn mạnh vào cổng trung tâm lớn, và để củng cố ở hai bên sườn với lối vào hẹp hơn. Cách sắp đặt này có thể được sử dụng trong kiến trúc y như một hợp âm trong âm nhạc.

------------------------------------------------

1. Nguyên văn: "order", là từ để chỉ một trong số các kiểu kiến trúc cổ điển hoặc tân cổ điển được xác định bởi loại cột trụ chính và dầm ngang cụ thể được sử dụng trong cấu trúc của công trình. Vì thế, nhiều tài liệu tiếng Việt về kiến trúc thường gọi từ này là "thức cột".