Di sản nghệ thuật sau bức tranh Việt Nam có giá 3,7 triệu USD

Tác phẩm Conversation d'élégantes au jardin có kích thước 85,6 x 114,5 cm. Ảnh: Sotheby's.

Tại Sotheby's Hong Kong, Conversation d'élégantes au jardin (Cuộc trò chuyện của những quý cô trong vườn), tác phẩm tranh lụa do Vũ Cao Đàm sáng tác năm 1939, mới được bán với giá 3,69 triệu USD. Mức giá này vượt kỷ lục 3,1 triệu USD của Chân dung cô Phương, đưa một tác phẩm lụa Việt Nam lên vị trí mới trên thị trường đấu giá quốc tế.

Phía sau con số gần 95 tỷ đồng là lịch sử hình thành của tranh lụa hiện đại Việt Nam. Một chất liệu vốn gắn với nghề thủ công được các họa sĩ thế hệ đầu thế kỷ 20 đưa vào hội họa hiện đại. Trong quá trình này, kỹ thuật tạo hình phương Tây đã kết hợp với thẩm mỹ phương Đông rồi tạo nên một ngôn ngữ riêng cho mỹ thuật Việt Nam.

"Cái nôi" của tranh lụa Việt Nam

Trước thế kỷ 20, mỹ thuật Việt Nam chủ yếu gắn với các công trình tín ngưỡng và trang trí kiến trúc đền chùa. Trong sách Nghệ thuật ngày thường, nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng cho rằng sự xuất hiện của trường mỹ thuật đã làm thay đổi vị thế của người làm nghệ thuật. Người thợ vô danh trong các phường nghề dần được xem như người nghệ sĩ với ý thức về cá tính sáng tạo.

Bước ngoặt này gắn với sự kiện họa sĩ Victor Tardieu thành lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1924. Mô hình đào tạo mới đưa phương pháp tạo hình phương Tây vào môi trường nghệ thuật bản địa. Ở đây, sinh viên được khuyến khích tiếp cận những chất liệu quen thuộc với đời sống Việt Nam theo những góc nhìn khác.

Lúc này, lụa là một trong những chất liệu được các họa sĩ lưu ý với độ trong và nhẹ đặc trưng. Tuy nhiên, chất liệu này lại đòi hỏi người vẽ phải xử lý khéo léo về hình thể nhân vật trong tranh, không gian và cả sắc độ màu. Nhờ nền tảng kỹ thuật và ứng dụng hợp lý văn hóa dân gian, các họa sĩ Việt Nam giai đoạn đó đã nhanh chóng phát kiến nên một loại hình nghệ thuật độc đáo trong truyền thống mỹ thuật của đất nước - tranh lụa.

Nhiều tác phẩm về mỹ thuật Việt Nam nhắc đến nghệ thuật tranh lụa như một di sản nghệ thuật đầy sáng tạo của các họa sĩ Việt. Ảnh: Nhã Nam, Như Books.

Tài năng của thế hệ họa sĩ đầu tiên mau chóng được khẳng định tại Triển lãm đấu xảo ở Paris (Pháp) năm 1931. Trong cuốn Nghệ thuật xứ An Nam, Henri Gourdon ghi nhận các tác phẩm tranh lụa và điêu khắc trưng bày tại đây đều gây tiếng vang.

Ông nhận xét: "Các nhà phê bình đều ghi nhận cuộc triển lãm trên là một phát hiện, như vậy có thể nói những người lập ra ngôi trường này đã thành công. Ta có thể tin tưởng vào sự hình thành một trường phái An nam thực thụ với những xu hướng và cách thức thể hiện riêng".

Chính sự giao thoa tự nhiên giữa kỹ thuật tạo hình phương Tây và tâm hồn Á Đông đã định danh vị thế tranh lụa Việt trên bản đồ mỹ thuật thế giới.

Ngôn ngữ riêng của những thước lụa

Về mặt chất liệu, các nhà nghiên cứu mỹ thuật phân tích tranh lụa là tranh vẽ trên nền lụa tơ tằm, mịn hoặc hơi thô, có thớ lụa thưa nhẹ đặc trưng. Trong Đại cương Mỹ thuật do Lê Bá Dũng chủ biên, tác giả nhấn mạnh cốt lõi của bức tranh lụa nằm ở việc giữ được chất lụa tự nhiên của nền tranh; nếu làm mất đi tính chất này thì tác phẩm không còn giữ được thần thái vốn có.

Các họa sĩ Việt Nam phát triển kỹ thuật nhuộm và rửa lụa để tạo nên hiệu ứng đặc trưng của tranh lụa. Màu được đưa lên theo từng lớp rồi rửa lại nhằm loại bỏ phần màu dư. Sau quá trình này, sắc độ tranh trở nên mềm mại và trong trẻo trong khi nền lụa vẫn giữ được độ thoáng cần thiết.

Đây là đặc điểm khiến tranh lụa có một vẻ đẹp khác với tranh sơn dầu. Những thay đổi rất nhỏ về sắc độ có thể tạo ra chiều sâu cho nhân vật hoặc không gian. Người họa sĩ phải tiết chế lực tay, bởi một mảng màu quá nặng có thể làm mất đi sự nhẹ nhàng và trong trẻo chất liệu.

Tranh lụa Quatre garçons, lecture (Bốn cậu bé đang đọc sách) của họa sĩ Mai Trung Thứ. Ảnh: Sotheby's.

Conversation d'élégantes au jardin có kích thước 85,6 x 114,5 cm, lớn hơn so với nhiều tác phẩm lụa truyền thống. Tranh vẽ năm người phụ nữ xuất hiện trong khu vườn với bố cục mở, dáng người mềm mại và không gian được tổ chức theo cách gần với hội họa châu Âu.

Đồng thời, bề mặt lụa giữ lại sự mềm mại vốn có của chất liệu phương Đông. Hình thể không được nhấn bằng những đường viền cứng cỏi. Màu sắc cũng không tạo tương phản mạnh. Toàn bộ cảnh vật hiện ra trong một trạng thái nhẹ nhàng, tĩnh lặng và có phần mơ hồ.

Đó là điểm đáng chú ý trong hành trình sáng tác của Vũ Cao Đàm. Ông được đào tạo tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương rồi hoạt động lâu dài tại Pháp. Không gian sáng tác châu Âu đem đến cho ông những phương pháp tạo hình mới. Ký ức về văn hóa và con người phương Đông vẫn hiện diện trong thế giới nghệ thuật của ông.