Để Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045

Trong nhiều năm, doanh nghiệp FDI (doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài) luôn có vị trí quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Bên cạnh đó, GS.TS Trần Văn Thọ cho rằng để phát triển kinh tế, cần có những chính sách khuyến khích nội lực - tức doanh nghiệp tư nhân trong nước phát triển.

Đó là vấn đề được thảo luận trong buổi ra mắt cuốn sách Kinh tế tư nhân Việt Nam - Động lực quan trọng nhất để dân giàu nước mạnh, chiều 6/7. Sách đồng chủ biên bởi GS.TS Trần Văn Thọ, Phạm Chi Lan, bà Vũ Kim Hạnh, ông Đậu Anh Tuấn.

Theo GS, doanh nghiệp tư nhân Việt Nam chính là chủ thể cần được quan tâm phát triển, dần dần thay thế nguồn lực nước ngoài, giúp kinh tế Việt Nam phát triển bền vững.

GS.TS Trần Văn Thọ. Ảnh: BSA.

Tận dụng nguồn lực nước ngoài để phát triển nội lực kinh tế

Thực tế, doanh nghiệp FDI quả thực là “gã khổng lồ” của kinh tế Việt. Đặc biệt các doanh nghiệp FDI đã chiếm tới 70% tổng xuất khẩu của Việt Nam hiện nay. Trong suy nghĩ xã hội, nhiều năm nay, sinh viên các trường kinh tế luôn “tìm đường” vào các tập đoàn quốc tế ngay khi ra trường. Doanh nghiệp tư nhân trong nước còn manh mún, yếu kém, khiến doanh nghiệp FDI luôn tăng tỷ trọng trong nền kinh tế.

GS.TS Trần Văn Thọ phân tích, phụ thuộc vào doanh nghiệp FDI khó bền vững, dù để tăng tốc trong ngắn hạn là cần thiết. Để Việt Nam đạt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, cần chú ý tới quy mô doanh nghiệp và năng suất tổng hợp (TFP). Kể cả trong TFP, quy mô doanh nghiệp vẫn có vai trò rất lớn.

Như vậy, chia theo quy mô, doanh nghiệp tư nhân Việt Nam có thể chia ra 2 nhóm doanh nghiệp lớn, và doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), với các cơ chế khuyến khích khác nhau.

“Công thức” chính mà GS.TS Trần Văn Thọ nêu ra trong sách là “tận dụng ngoại lực để đi nhanh nhưng cần củng cố nội lực để dần dần thay thế ngoại lực”. Nguồn lực kinh doanh có thể xét theo ba khía cạnh tư bản, công nghệ và năng lực kinh doanh.

Công thức này được GS.TS Trần Văn Thọ đúc kết từ mô hình phát triển của Nhật Bản và Hàn Quốc.

Với mô hình Nhật Bản, quốc gia này tập trung khía cạnh “nâng cao năng lực kinh doanh” và “công nghệ”. Sớm thấy rõ sự quan trọng của doanh nghiệp SME nên Nhật Bản đã có cơ chế thúc đẩy phát triển trên 3 điểm yếu của nhóm này: không đủ nguồn lực để lớn mạnh, khó tiếp cận vốn vay để đầu tư và không có khả năng thu thập phân tích về thị trường, về công nghệ. Các chính sách của Nhật Bản đã tập trung giải quyết các vấn đề này.

Ngoài ra, nhằm tận dụng nguồn lực từ các tập đoàn tư nhân trong nước vốn đã lớn mạnh, Nhật Bản có các chương trình xây dựng quan hệ lâu dài và ổn định giữa doanh nghiệp lớn và nhóm SME, hai nhóm doanh nghiệp này tương hỗ nhau về sản phẩm, vốn, khiến rủi ro kinh doanh giảm thiểu.

Song song với du nhập công nghệ nước ngoài, Nhật Bản tích cực đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Tỷ lệ R&D trên GDP tăng nhanh liên tục, có giai đoạn vượt qua Pháp, Mỹ.

Với mô hình Hàn Quốc, quốc gia này lại tập trung khía cạnh “tư bản”, tức hỗ trợ tín dụng để doanh nghiệp trong nước có vốn đầu tư, hỗ trợ ngoại tệ để nhập khẩu máy móc. Từ chính sách này, các chaebol Hàn Quốc ra đời.

Cuốn sách "Kinh tế tư nhân Việt Nam - Động lực quan trọng nhất để dân giàu nước mạnh". Ảnh: BSA.

"Phải có nhiều doanh nghiệp lớn mới dễ thành công"

Đánh giá tổng quan tình hình doanh nghiệp tư nhân Việt Nam, ngoài một số doanh nghiệp lớn như Vinamilk, Hòa Phát,… chuyên gia cho rằng đại bộ phận ở quy mô nhỏ để có thể đổi mới sáng tạo hoặc đầu tư công nghệ.

Như vậy, học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế, phương án với doanh nghiệp tư nhân Việt Nam cũng cần tập trung các khía cạnh công nghệ và năng lực kinh doanh...

Giải pháp với doanh nghiệp nói chung là giúp doanh nghiệp ngày càng tăng quy mô. Doanh nghiệp đã lớn mạnh sẽ càng lớn mạnh, tập trung R&D và công nghệ, đồng thời kết nối với doanh nghiệp SME; doanh nghiệp SME cần nhanh phát triển thành doanh nghiệp lớn. Doanh nghiệp càng lớn, đầu tư cho sáng tạo và khả năng chịu rủi ro mới càng tốt.

Với nhóm doanh nghiệp lớn - đây là nhóm doanh nghiệp quan trọng vì có quy mô và khả năng đầu tư, chịu rủi ro.

GS.TS Trần Văn Thọ cho rằng Nhà nước cần tạo cơ chế để doanh nghiệp cùng chia sẻ với Nhà nước tầm nhìn dài hạn của kinh tế trong tương lai, cùng Nhà nước thực hiện các dự án nghiên cứu công nghệ, khuyến khích R&D, chuyển giao tri thức công nghệ và R&D trong liên kết với SME.

Thực trạng hiện nay, R&D/GDP của Việt Nam rất thấp, nhỏ hơn 0,7%. Trong sách, GS.TS Trần Văn Thọ nêu Hàn Quốc đầu thập niên 1980, tức giai đoạn thu nhập trung bình cao như Việt Nam hiện nay, tỷ lệ này đã hơn 1% và lên tới 2% vào 1990. Trung Quốc năm 2012, R&D/GDP trên 2%. Việt Nam hiện cũng đặt kế hoạch tăng R&D/GDP lên 2% vào 2030 nhưng rất thách thức khi chỉ còn 4 năm nữa.

Riêng về R&D, doanh nghiệp tư nhân hay Nhà nước nên đóng vai trò quan trọng? GS.TS cho rằng tại Hàn Quốc, tới 1970, Nhà nước đóng vai trò chủ đạo nhưng dần dần tỷ trọng ngả sang doanh nghiệp tư nhân, tới 1985, doanh nghiệp tư nhân chiếm tới 80% tổng chi tiêu R&D.

Với nhóm SME, GS.TS Trần Văn Thọ cho rằng thị trường vốn cần cải thiện mạnh mẽ. Theo ông, doanh nghiệp SME rất cần vốn để đầu tư, nhưng ngân hàng thương mại có khuynh hướng chỉ cho vay tới doanh nghiệp lớn, ít lưu tâm với các doanh nghiệp SME. Thủ tục vay tiền nhiêu khê tới nỗi nhiều doanh nghiệp SME bỏ cuộc.

GS.TS Trần Văn Thọ khẳng định doanh nghiệp SME rất cần được hỗ trợ bằng nhiều hình thức, ví dụ như có các chuyên viên tư vấn, có bộ phận nhân viên ngân hàng có đủ năng lực thẩm định tính khả thi của dự án để ngân hàng cho vay vốn.

Tổng kết lại, để kinh tế Việt Nam phát triển bền vững, Việt Nam cần ra đời nhiều doanh nghiệp lớn và mạnh, doanh nghiệp SME cũng phải phát triển mạnh hơn hướng tới trở thành doanh nghiệp lớn, có gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp lớn và nhóm SME.

Quá trình này rất cần tận dụng tích cực nguồn lực nước ngoài qua dòng vốn FDI, dần dần phát triển nội lực. Đồng thời, Nhà nước cũng cần có các chính sách đẩy nhanh các hoạt động kể trên.

Bà Phạm Chi Lan tại buổi ra mắt sách. Ảnh: BSA.

Nói về mô hình phát triển của Việt Nam, bà Phạm Chi Lan đồng tình với những ý kiến của GS.TS Trần Văn Thọ, đồng thời cho rằng Việt Nam học hỏi mô hình các nước nhưng cũng cần nhất quán và tìm một mô hình phù hợp, không nên “nhặt mỗi nơi một chút”. Bà cho rằng kinh tế tư nhân Việt Nam vẫn chưa được phát triển đúng tiềm năng của khu vực này.

“Câu chuyện phải là tìm ra mô hình phát triển cho Việt Nam, không chỉ là tăng trưởng. Khác biệt giữa tăng trưởng và phát triển là một bên mang lại lợi ích cho người dân, một bên không khéo là đa số bị bỏ lại phía sau", bà nói.

Bà Phạm Chi Lan đúc kết: "Cần tìm ra mô hình phát triển, nhìn nhận ai được hưởng lợi. Tôi mong muốn khu vực này phải phát triển ngoạn mục hơn nữa trong thời gian tới”.