Đâu là ‘mũi nhọn’ khi tác phẩm Việt tiến ra thế giới?

Hành trình đưa văn hóa Việt đến với độc giả quốc tế những năm gần đây đang có thêm nhiều tín hiệu tích cực. Sự tham gia thường xuyên của đơn vị làm sách tại hội chợ sách quốc tế, cùng định hướng mới từ Nghị quyết 80-NQ/TW, Chỉ thị 04-CT/TW đang mở ra những chân trời mới cho xuất bản Việt.

Bà Hoàng Thanh Vân - người đã có hơn 15 năm gắn bó với ngành xuất bản, đặc biệt trong lĩnh vực bản quyền, từng là Giám đốc ANA Hà Nội (Chi nhánh tại Việt Nam của đơn vị đại diện bản quyền quốc tế Andrew Nurnberg Associates) có những đánh giá về cơ hội và thách thức trong việc mang sách Việt ra thế giới.

Mảng đề tài giàu tiềm năng

- Khi giới thiệu tác phẩm mang tính đại diện Việt Nam với bạn bè quốc tế, bà có tiêu chí chọn sách để giới thiệu thế nào?

- Tôi hiện cố gắng chọn những tác phẩm có tính độc đáo, mang dấu ấn Việt rõ nét nhưng đồng thời có khả năng chạm đến những vấn đề toàn cầu.

Tôi còn đang tìm kiếm các tác giả, tác phẩm có khả năng khái quát hóa một đặc trưng văn hóa lịch sử của Việt Nam thành một khái niệm có tính biểu tượng, và sử dụng chính khái niệm Việt, lối tư duy Việt để lý giải, phân tích và đưa ra giải pháp cho các vấn đề của các xã hội hiện đại.

- Bà có thể chia sẻ thêm về “gu sách” của một số nước bạn khi họ nhìn nhận các tác phẩm tiềm năng tại Việt Nam?

- Khi trao đổi với các đồng nghiệp tại nước ngoài về tiềm năng cho tác phẩm Việt, tôi được biết các NXB có quan tâm tới các tác phẩm như sau:

Bà Hoàng Thanh Vân từng là Giám đốc ANA Hà Nội (Chi nhánh tại Việt Nam của đơn vị đại diện bản quyền quốc tế Andrew Nurnberg Associates).

Đầu tiên là tác phẩm văn học, đặc biệt là tác giả nữ đương đại. Các tác phẩm có tính nghệ thuật, văn chương, đạt giải thường dễ được tiếp nhận hơn cả, do các NXB văn học (literary publisher) thường cởi mở với các nền văn hóa mới hơn so với các NXB thương mại. Đặc biệt dễ hơn nếu tác phẩm có giải thưởng văn học, có thành tích nổi trội (có số lượng bán lớn, chuyển thể thành phim được yêu thích…).

Thứ hai, dòng fantasy - romantasy vẫn đang là trào lưu của văn học thế giới. Những tác phẩm khai thác được các khía cạnh độc đáo của văn hóa, truyền thuyết, huyền thoại địa phương kết hợp cùng văn phong hiện đại, lôi cuốn sẽ có nhiều tiềm năng thương mại.

Với tác phẩm phi hư cấu, tiêu chí để khiến một tác phẩm có cơ hội được chú ý là có tác giả đặc biệt nổi bật, ví dụ nhân vật lịch sử hàng đầu, doanh nhân hàng đầu, các nhà nghiên cứu/giáo sư/tiến sĩ hàng đầu trong một lĩnh vực cụ thể.

Ngoài ra, tác phẩm phải có điểm khác biệt nổi trội không tìm thấy được trong các tác phẩm đã có; có nội dung sâu sắc, có tính ứng dụng vào đời sống hiện đại, liên quan đến các vấn đề nổi cộm của xã hội.

Với đề tài lịch sử, chiến tranh, độc giả Âu Mỹ vẫn rất quan tâm về lịch sử và chiến tranh, bao gồm cả các cuộc kháng chiến của Việt Nam trong thế kỷ XX, và có nhu cầu nhìn nhận cuộc chiến dưới góc nhìn của người Việt.

Thách thức khi mang tác phẩm Việt ra thế giới

- Bà có đánh giá như thế nào về hoạt động bán bản quyền sách ra nước ngoài hiện nay?

- Số lượng các thương vụ bán bản quyền sách ra thị trường quốc tế của Việt Nam vẫn chủ yếu là từ các nỗ lực đơn lẻ của một số đơn vị xuất bản, trong đó tiên phong là NXB Kim Đồng.

NXB Kim Đồng có nhiều lợi thế lớn so với các đơn vị khác trong việc này. Thứ nhất, NXB có nguồn bản thảo tác giả Việt dồi dào và chất lượng do đã nuôi dưỡng đội ngũ tác giả nhiều năm qua các giải thưởng sách và các trại sáng tác. Thứ hai, NXB Kim Đồng thường xuyên tham dự và có gian hàng tại hội chợ sách quốc tế Frankfurt, nơi các tác phẩm Việt Nam có cơ hội tiếp xúc với các NXB quốc tế.

Còn lại, nhiều đơn vị làm sách trong nước vẫn trong giai đoạn mò mẫm, tìm đường, chưa có hệ thống hay cách thức giới thiệu và bán bản quyền ra nước ngoài một cách bài bản mà chỉ dựa vào các nỗ lực cá nhân hoặc các hoạt động mang tính ngoại giao, giao lưu văn hóa.

Gian hàng của Việt Nam tại Hội sách Frankfurt.

Nhiều trường hợp các nhà xuất bản biết đến sách Việt qua một vài mối quan hệ cá nhân, hoặc do nỗ lực chủ động chào hàng của NXB Việt.

- Quá trình làm công việc giao dịch bản quyền, bà nhận thấy các quốc gia khác đang có chính sách gì để quảng bá sách và văn hóa ra quốc tế?

- Thông thường với một thị trường mới nổi đang trong giai đoạn mới quảng bá, các Chính phủ sẽ có các cơ chế hỗ trợ, khuyến khích đối với các NXB quốc tế mua bản quyền tác phẩm nước họ, chủ yếu là tài trợ dịch, nhờ thế hạn chế rủi ro về mặt tài chính cho NXB quốc tế khi phải đầu tư xuất bản những tác phẩm từ một ngôn ngữ lạ, văn hóa lạ, giúp họ tự tin hơn khi đưa ra quyết định đầu tư.

Ví dụ từ chính các nước châu Á: Hàn Quốc có Viện Dịch thuật Văn học Hàn Quốc (LTI Korea) và Cơ quan Xúc tiến Công nghiệp Xuất bản Hàn Quốc (KPIPA), giúp tài trợ chi phí dịch thuật, hỗ trợ chi phí in ấn, và cả chương trình đào tạo dịch giả để chuyển thể tác phẩm từ tiếng Hàn sang các ngôn ngữ khác; Nhật Bản có Japan Foundation (Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản) với chương trình JLPP (Japanese Literature Publishing Project) tài trợ dịch thuật cho các tác phẩm kinh điển và đương đại Nhật, đặc biệt còn lập ra danh sách các tác phẩm xuất sắc để giới thiệu cho thế giới.

Việc thúc đẩy quảng bá văn hóa không thể chỉ đến từ những nỗ lực đơn lẻ, thiếu hệ thống mà cần có chủ trương và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Nhà nước.

Bà Hoàng Thanh Vân

Trung Quốc có China Classics International (Dự án Tủ sách Cổ điển Quốc tế) và CCTSS (Chương trình hỗ trợ dịch thuật và nghiên cứu văn hóa Trung Quốc), tài trợ ngân sách khổng lồ cho việc dịch các tác phẩm học thuật, chính trị và văn học sang các ngôn ngữ lớn.

Và gần đây nhất, Thái Lan cũng đã bắt đầu chiến lược theo đuổi “quyền lực mềm” thông qua văn học. Cơ quan PUBAT (Hiệp hội Xuất bản và Phát hành Sách Thái Lan) phối hợp với TCEA (Cơ quan Kinh tế Sáng tạo Thái Lan) do chính phủ tài trợ đã được thành lập để tuyển chọn 15 tác giả Thái Lan tiêu biểu ban đầu để dịch thuật và quảng bá ra nước ngoài.

Đây là những động lực bước đầu để thúc đẩy giao lưu văn hóa, quảng bá tác phẩm ra nước ngoài, tạo cơ hội cho các tác phẩm được độc giả thế giới biết đến. Khi nhận thấy tiềm năng thương mại thật sự, các NXB quốc tế sẽ mạnh dạn hơn trong việc chủ động mua bản quyền mà không cần quỹ hỗ trợ. Hiện tại, các tác phẩm đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản đang bắt đầu tạo nên trào lưu mới trong giới xuất bản phương Tây và rất được ưa chuộng.

Những nỗ lực và thành quả của các nước khác cho thấy việc thúc đẩy quảng bá văn hóa không thể chỉ đến từ những nỗ lực đơn lẻ, thiếu hệ thống mà cần có chủ trương và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Nhà nước.

Bà Hoàng Thanh Vân tại Hội sách Frankfurt 2024.

- Ngoài chính sách, cơ chế hỗ trợ, chúng ta còn cần gì để đưa sách Việt ra thế giới?

- Chúng ta cần có một hệ thống, mạng lưới agency - đại diện bản quyền mạnh mẽ làm trung gian quảng bá, giới thiệu tác phẩm Việt cho nước ngoài.

Với nền xuất bản phát triển, các NXB Âu - Mỹ thường xuyên nhận được nguồn bản thảo khổng lồ từ rất nhiều tác giả nội địa và quốc tế. Bởi vậy, việc tìm kiếm và chọn lọc tác giả, tác phẩm của các NXB, đặc biệt các NXB lớn thường dựa rất nhiều vào hệ thống các đại diện bản quyền (literary agency), tạo ra một hệ thống được phân công công việc rõ ràng và phối hợp nhịp nhàng.

Trong hệ thống các agency, có agency chuyên tìm kiếm và làm việc trực tiếp với các tác giả, tác phẩm gốc, có agency lại chuyên đại diện cho các agency gốc và các NXB tại các thị trường nước ngoài, giống hệ thống đại lý trong các ngành phân phối bán lẻ.

Những agency tại từng thị trường sẽ có hiểu biết sâu sắc về gu đọc của độc giả mỗi nước, và đặc biệt là có mạng lưới quan hệ đủ rộng với các NXB địa phương để có thể giới thiệu từng tác phẩm tới đúng NXB quan tâm. Hệ thống này giúp đánh giá tác phẩm một cách hiệu quả, và tăng cơ hội tiếp cận khách hàng tối đa cho mỗi tác phẩm, đảm bảo quyền lợi cho tác giả.

Một lý do thực tế khác, đó là chúng ta chưa có các tác phẩm lớn đoạt các giải thưởng quốc tế như Pulitzer, Nobel Văn học… Đồng thời, chưa nhiều tác phẩm Việt thể hiện được đặc trưng văn hóa Việt, chưa thể hiện được yếu tố độc đáo, riêng biệt (unique) so với thế giới.

Nên tập trung bán một số tác phẩm nổi bật, thay vì dàn trải sức lực

- Hiện nay, Nghị quyết 80-NQ/TW và Chỉ thị 04-CT/TW đều có nhắc tới các hoạt động hỗ trợ xuất bản, hỗ trợ dịch thuật. Các chương trình sẽ đi vào thực tiễn trong thời gian tới. Theo bà, trong việc triển khai các chương trình này, cần đặc biệt lưu ý những hoạt động gì để mang sách Việt tới gần thị trường quốc tế hơn?

- Theo tôi, để mang sách Việt tới thị trường quốc tế, chúng ta cần có những bước đi bài bản và có hệ thống.

Tôi nghĩ cần khuyến khích sáng tác, tạo nguồn tác phẩm Việt phong phú, tổ chức các trại sáng tác, các giải thưởng sách quốc gia, vinh danh tác giả tác phẩm xuất sắc, đưa các tác phẩm Việt tham dự giải quốc tế.

Ngoài ra, tôi cho rằng cần thành lập cơ quan chuyên trách về vấn đề quảng bá văn hóa và thúc đẩy quyền lực mềm quốc gia. Trong đó, cần có nguồn quỹ riêng cho việc tài trợ dịch thuật, chọn lọc tác phẩm tiêu biểu đại diện quốc gia, đào tạo dịch giả, giao lưu quốc tế (tham dự hội sách, tổ chức hội sách quốc tế tại Việt Nam).

Một điểm quan trọng khác là khuyến khích và hỗ trợ việc phát triển hệ thống xuất bản bài bản và chuyên nghiệp, trở thành trung tâm của ngành công nghiệp văn hóa.

Trong đó, cần nhìn nhận vai trò không thể thiếu của các agency chuyên nghiệp trong sự phát triển của ngành, không chỉ hoạt động về lĩnh vực đại diện bản quyền xuất bản nói riêng, mà cả bản quyền chuyển thể thành phim, game, chương trình truyền hình,... để sự phát triển của ngành xuất bản thật sự trở thành động lực cho sự phát triển của cả ngành công nghiệp văn hóa.

Bà Thanh Quỳnh, đại diện đơn vị làm sách Du Bút, tại Hội sách Thiếu nhi Bologna 2026. Trên tay bà là catalog truyện tranh Việt Nam. Ảnh: NVCC.

- Bà dự báo dòng sách nào của Việt Nam sẽ là "mũi nhọn" trong xuất khẩu sách Việt trong vài năm tới?

- Trước mắt, dòng sách văn học vẫn sẽ là mũi nhọn do là mảng dễ tiếp cận độc giả quốc tế nhất.

- Bà có điều gì muốn gửi gắm đến các đơn vị làm sách, tác giả Việt đang có tham vọng đưa tác phẩm của mình ra thế giới?

- Lời khuyến nghị của tôi là hãy chọn lọc ra một số rất ít tác phẩm nổi bật nhất và tập trung vào việc bán những tác phẩm này, thay vì dàn trải sức lực trên nhiều tác phẩm khác nhau mà không biết đâu là trọng tâm. Những thành công ban đầu sẽ là bàn đạp tốt cho những tác phẩm tiếp theo tiến tới.

Thứ hai, tốt nhất là hãy tìm đến các agency quốc tế chuyên nghiệp. Họ sẽ giúp tối ưu hóa những công sức mà các bạn bỏ ra.

Thứ ba, hãy kiên trì. Đây không phải là việc có thể thành công trong một sớm một chiều, nhưng những nỗ lực bây giờ sẽ được đền đáp trong tương lai.

- Xin cảm ơn bà vì cuộc trò chuyện!