Công thức 'pha chế' hạnh phúc

Mạng xã hội, video ngắn hay những phần thưởng tức thời có thể khiến não quen với dopamine nhanh. Hiểu cơ chế này là bước đầu để giành lại quyền kiểm soát sự chú ý. Ảnh: Magnific.

Nhắc đến hormone, nhiều người thường nghĩ ngay đến sinh học, hóa học hay các vấn đề sức khỏe. Nhưng trong cuốn Cho đời nhẹ lên cao, tác giả David JP Phillips lại tiếp cận những chất này từ một góc độ khác: làm thế nào để con người hiểu và chủ động điều chỉnh cảm xúc, tâm trạng, hành vi của chính mình.

Trung tâm của cuốn sách là khái niệm “lãnh đạo bản thân” - năng lực nhận biết, điều chỉnh suy nghĩ và trạng thái cảm xúc để ứng phó tốt hơn với từng hoàn cảnh.

Tác giả ví não bộ như một "nhà máy hóa chất", nơi sản xuất những chất có thể tác động đến cảm xúc và hành vi. Nếu hiểu cách chúng hoạt động, mỗi người có thể trở thành một "bartender" cho chính mình, lựa chọn những công cụ phù hợp để tạo ra trạng thái tinh thần mong muốn.

6 "nguyên liệu" cho cảm xúc

David JP Phillips lần lượt đề cập dopamine, oxytocin, serotonin, cortisol, endorphin và testosterone. Mỗi chất được ông gắn với những trạng thái hoặc chức năng nhất định.

Dopamine được tác giả mô tả như nguồn động lực, thúc đẩy con người tìm kiếm, hành động và tạo cảm giác hài lòng khi đạt được điều mong muốn.

Oxytocin liên quan đến cảm giác kết nối, tin cậy, gần gũi và thuộc về. Những tương tác xã hội như trò chuyện, chia sẻ, quan tâm hay tiếp xúc cơ thể được tác giả đưa ra như những cách giúp tăng cường cảm giác gắn kết.

Serotonin được đề cập trong mối liên hệ với sự hài lòng, cảm giác được công nhận và vị trí của một người trong các mối quan hệ xã hội.

Cortisol thường được biết đến với vai trò trong phản ứng căng thẳng. Theo cách tiếp cận của tác giả, một lượng căng thẳng vừa phải trong thời gian ngắn có thể tạo sự tỉnh táo, thúc đẩy con người hành động và bước ra khỏi vùng an toàn. Tuy nhiên, căng thẳng kéo dài lại có thể gây tác động bất lợi.

David JP Phillips đưa ra 6 “nguyên liệu” sinh học để con người học cách lãnh đạo bản thân. Ảnh: Magnific.

Endorphin được gắn với cảm giác dễ chịu, hưng phấn và khả năng giảm cảm nhận đau.

Trong khi đó, testosterone được tác giả liên hệ với sự tự tin, tính cạnh tranh và khả năng theo đuổi mục tiêu. Đây là trạng thái có thể hữu ích trong những tình huống như phỏng vấn, đàm phán hay thuyết trình, nhưng testosterone quá cao cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng phán đoán và kiểm soát hành vi bốc đồng.

'Pha chế' trạng thái phù hợp

Điểm thực tế của cuốn sách nằm ở việc tác giả không đưa ra một công thức duy nhất cho tất cả chúng ta.

Những công cụ được đề xuất trải rộng từ thay đổi suy nghĩ và thái độ, xây dựng lòng biết ơn, quan sát suy nghĩ của bản thân đến điều chỉnh chế độ ăn, vận động, nghe nhạc, tắm nước lạnh hoặc tăng tương tác xã hội.

Trong một số tình huống, những thay đổi rất nhỏ cũng có thể được sử dụng như một cách chuyển trạng thái. Chẳng hạn, trước khi bước vào nhà sau một ngày làm việc căng thẳng, một người có thể dành vài phút để tách mình khỏi áp lực công việc. Một cuộc trò chuyện, cái ôm hay khoảnh khắc nhìn vào người thân có thể giúp sự chú ý trở lại với mối quan hệ đang hiện diện trước mắt.

Với tác giả, đây chính là cách mỗi người học cách "pha chế" trạng thái của mình thay vì hoàn toàn bị cảm xúc dẫn dắt.

Sau khi giới thiệu từng loại hormone, Phillips tổng hợp các công cụ theo những tình huống cụ thể.

Cuốn Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc. Ảnh: NXB Trẻ.

Ví dụ, trước một buổi phỏng vấn hoặc cuộc hẹn, ông đề cập đến testosterone và oxytocin; trong học tập là dopamine và testosterone; khi quản lý xung đột có thể kết hợp oxytocin, serotonin và dopamine; còn khi muốn thúc đẩy sự sáng tạo, dopamine và serotonin được đặt cạnh nhau.

Cách trình bày này giúp những kiến thức vốn dễ trở nên khô khan được chuyển thành các tình huống quen thuộc trong đời sống.

Tuy nhiên, "lãnh đạo bản thân" không đồng nghĩa với việc con người có thể tùy ý bật hoặc tắt hormone theo ý muốn. Cơ thể vận hành thông qua một hệ thống sinh học phức tạp, trong đó hormone và chất dẫn truyền thần kinh chỉ là một phần. Những gợi ý trong sách vì thế nên được xem như các công cụ hỗ trợ xây dựng lối sống và điều chỉnh hành vi, thay vì những "công thức hóa học" có thể lập tức tạo ra bất kỳ cảm xúc nào.

Thông điệp lớn hơn mà Phillips muốn hướng đến là mỗi người có thể chủ động hơn với trạng thái của mình. Thay vì luôn hỏi "Tại sao tôi lại cảm thấy như vậy?", chúng ta có thể bắt đầu đặt thêm một câu hỏi khác: "Tôi có thể làm gì để thay đổi trạng thái này?"