Bản sắc Việt Nam từ bốn hệ giá trị cốt lõi

Mới đây, Quyết định số 1189/QĐ-TTg được ban hành, nêu kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam.

Trước đó, nhiều bài nghiên cứu của các chuyên gia đã nêu khái niệm, mối quan hệ và phương pháp triển khai các hệ giá trị. Các bài viết được tập hợp trong công trình Hệ giá trị quốc gia, Hệ giá trị văn hóa, Hệ giá trị gia đình và Chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới do Nhà xuất bản (NXB) Chính trị quốc gia - Sự thật xuất bản.

Định hình bản sắc Việt Nam qua bốn hệ giá trị cốt lõi

Quyết định số 1189/QĐ-TTg xác định hệ giá trị quốc gia bao gồm hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc.

Hệ giá trị văn hóa gồm 4 giá trị là dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa.

Hệ giá trị gia đình tập trung vào các yếu tố ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.

Quyết định cũng nêu rõ chuẩn mực con người Việt Nam được đúc kết qua các phẩm chất yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Đây là sự kết tinh của ba hệ giá trị nêu trên, thể hiện qua khát vọng vươn lên và tinh thần cống hiến của mỗi cá nhân.

Trong bài viết “Xây dựng, phát huy và phát triển hệ giá trị việt Nam trong bối cảnh mới hiện nay”, PGS.TSKH Lương Đình Hải lý giải “giá trị” không phải là một hình thái tinh thần thuần túy mà có khía cạnh khách quan, gắn liền với sự đánh giá của con người về ý nghĩa của sự vật, hiện tượng. Một hệ giá trị được hình thành khi các giá trị này được sắp xếp theo một thang bậc vị trí xác định và có tính ổn định tương đối qua các thời kỳ lịch sử.

“Có thể hiểu giá trị là những sự vật, hiện tượng, quá trình, quan hệ xã hội, hay tất cả những thứ được con người xem là có ý nghĩa nhất định, đối với sự tồn tại, vận động, phát triển của con người, xã hội”, PGS.TSKH Lương Đình Hải cho biết.

Ở bài viết “Những gợi mở của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng về hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, và chuẩn mực con người Việt Nam trong cuốn sách Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, TS Nguyễn Huy Phòng nhắc đến hệ giá trị quốc gia. Theo ông, đây là tầng bậc vĩ mô nhất, phản ánh bản chất của thể chế chính trị và mục tiêu tối thượng của cả dân tộc.

“Hệ giá trị quốc gia là vấn đề lớn, bao quát, mang tính vĩ mô, trải dài suốt quá trình lịch sử dân tộc; phản ánh bản chất của chế độ, thể chế chính trị, truyền thống lịch sử - văn hóa; bản lĩnh, khí phách của dân tộc và mục tiêu, lý tưởng, khát vọng phát triển của đất nước”, TS Phòng viết.

Hệ giá trị văn hóa được định nghĩa là tấm gương phản chiếu vẻ đẹp tâm hồn và quy luật vận động của nền văn hóa dân tộc qua các thời kỳ. Theo TS Nguyễn Huy Phòng, việc xác lập hệ giá trị này không chỉ để hoài cổ mà nhằm tạo ra một môi trường văn minh, dân chủ và khoa học, giúp con người có đủ năng lực sáng tạo trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Ở cấp độ tế bào của xã hội, hệ giá trị gia đình tập trung vào việc đúc rút những vẻ đẹp truyền thống và định hướng cho gia đình hiện đại. Hệ giá trị này đóng vai trò là "màng lọc" và cũng là nơi nuôi dưỡng đầu tiên, nơi mà những mong ước về một cuộc sống ấm no, tiến bộ được hiện thực hóa thông qua sự gắn kết, trách nhiệm giữa các thành viên qua nhiều thế hệ.

Cuối cùng, chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới được xem là sự kết tinh của cả ba hệ giá trị trên, thể hiện qua hành vi ứng xử và lối sống hàng ngày. TS Nguyễn Huy Phòng lý giải chuẩn mực con người không chỉ là những phẩm chất đạo đức tĩnh tại, mà là sự thích ứng và nỗ lực không ngừng của cá nhân để trở thành những chủ thể có trách nhiệm, kỷ cương và khát vọng cống hiến cho cộng đồng.

Việc phân tách rõ ràng các khái niệm này giúp độc giả nhận diện được lộ trình từ nhận thức đến hành động. Khi mỗi cá nhân hiểu rõ chuẩn mực mình cần theo đuổi, mỗi gia đình biết gìn giữ nếp nhà, nền văn hóa sẽ có sức mạnh nội sinh để đưa các giá trị quốc gia chạm đến mục tiêu phồn vinh, hạnh phúc.

Công trình Hệ giá trị quốc gia, Hệ giá trị văn hóa, Hệ giá trị gia đình và Chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới do NXB Chính trị quốc gia - Sự thật xuất bản. Ảnh: NXB Chính trị quốc gia - Sự thật.

Từ hạt nhân con người đến khát vọng quốc gia

Các thành tố của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam không tồn tại biệt lập.

Các hệ thống này có mối quan hệ biện chứng, thống nhất, tác động qua lại và thúc đẩy lẫn nhau trong suốt quá trình phát triển của đất nước. Sự gắn kết này tạo nên một chỉnh thể nền tảng tinh thần xã hội vững chắc, đảm bảo tính đồng bộ từ ý thức cá nhân đến khát vọng dân tộc.

Theo PGS.TS Trần Quốc Toàn trong bài viết “Xây dựng hệ giá trị quốc gia trong tương quan với hệ giá trị con người, giá trị gia đình, giá trị văn hóa, giá trị xã hội”, cội rễ của quá trình hình thành các hệ giá trị này bắt nguồn từ chính lao động xã hội và đời sống thực tiễn của dân tộc. Ông cho rằng các giá trị không phải là sản phẩm của mong muốn chủ quan duy ý chí mà được hình thành khách quan, gắn liền với trình độ phát triển của nền sản xuất và điều kiện lịch sử cụ thể của đất nước.

Trong cấu trúc gắn kết này, con người được xác định là chủ thể trung tâm và là hạt nhân của mọi hệ giá trị khác. Từ bản chất của giá trị con người, các giá trị gia đình, văn hóa và quốc gia mới được định hình và phát triển. Khi các hệ giá trị xã hội và quốc gia đã được xác lập ổn định, chúng sẽ đóng vai trò chi phối và định hướng ngược lại sự phát triển nhân cách của mỗi cá nhân.

“Có thể mô tả mối quan hệ giữa hệ giá trị con người với hệ giá trị gia đình, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị xã hội và hệ giá trị quốc gia - dân tộc như những vòng tròn đồng tâm, mà vòng tròn trong cùng là hệ giá trị con người, vòng thứ hai là hệ giá trị gia đình, vòng tròn thứ ba là hệ giá trị văn hóa, vòng tròn thứ tư là hệ giá trị xã hội, còn vòng tròn thứ năm là hệ giá trị quốc gia - dân tộc. Càng xa vòng trung tâm, tính khái quát càng cao hơn”, PGS.TS Trần Quốc Toàn viết.

Sự giao thoa giữa các hệ giá trị còn thể hiện ở việc các giá trị cốt lõi như dân chủ, công bằng hay bình đẳng vừa là giá trị quốc gia, xã hội, vừa phải được thể hiện trực tiếp trong chuẩn mực của mỗi con người. Một giá trị cụ thể khi đặt vào các môi trường khác nhau sẽ có những cách biểu hiện khác nhau, ví dụ đức tính "trung thủy" trong gia đình sẽ chuyển hóa thành sự "trung thực" trong chuẩn mực con người và văn hóa.

Ở tầm vĩ mô, hệ giá trị quốc gia đóng vai trò là sự "kết tinh" và "tích hợp" từ các giá trị thành phần để tạo nên đặc trưng phát triển của đất nước trong từng giai đoạn nhất định. PGS.TS Trần Quốc Toàn nhấn mạnh hệ giá trị quốc gia sẽ là định hướng chủ đạo, điều tiết mọi hoạt động và sự phát triển của các giá trị gia đình, văn hóa và con người.

Việc nhìn nhận mối quan hệ này giúp tránh được sự tách biệt máy móc trong quá trình triển khai các nguồn lực phát triển. Khi gia đình thực hiện tốt vai trò là môi trường nuôi dưỡng nhân cách, văn hóa tạo ra bầu không khí dân chủ, thì chuẩn mực con người sẽ được hoàn thiện, từ đó tạo nền tảng vững chắc để hiện thực hóa các giá trị quốc gia.

Sự thống nhất của các hệ giá trị này chính là sức mạnh nội sinh giúp dân tộc Việt Nam bản lĩnh hơn trước những biến động của thời đại. Việc phát huy đồng bộ cả bốn hệ giá trị sẽ tạo ra một "kho tàng" sức mạnh tổng hợp, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Các sự kiện văn hóa trong các dịp lễ lớn đã khơi dậy tình yêu nước của hàng triệu người Việt Nam, tạo nên một hiệu ứng quốc gia. Ảnh: Phương Lâm.

Tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho các thế hệ mai sau

Xây dựng và phát triển các hệ giá trị Việt Nam trong bối cảnh hiện nay là một nhiệm vụ cấp thiết. Theo PGS.TSKH Lương Đình Hải, để các giá trị này thực sự trở thành động lực phát triển, cần thực hiện 5 giải pháp đồng bộ từ nhận thức đến hành động thực tiễn.

Giải pháp đầu tiên và mang tính nền tảng là đổi mới nhận thức của toàn xã hội, trong đó tầng lớp tinh hoa và đội ngũ lãnh đạo phải đóng vai trò tiên phong. Các cấp ủy Đảng, chính quyền và đội ngũ ưu tú cần có sự hiểu biết đầy đủ về vị trí, vai trò của các hệ giá trị để tạo ra sự đồng thuận và quyết tâm thực hiện trong toàn bộ hệ thống chính trị.

Song song với đổi mới nhận thức, vai trò của truyền thông được xác định là giải pháp then chốt để định hình và lan tỏa các giá trị tích cực. Truyền thông không chỉ làm nhiệm vụ thông tin mà phải dẫn dắt, củng cố niềm tin của người dân vào các hệ giá trị quốc gia, văn hóa và gia đình, từ đó ngăn chặn sự xâm nhập của các trào lưu phản văn hóa.

Một giải pháp quan trọng khác là việc cụ thể hóa các hệ giá trị vào trong các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch vùng. PGS.TSKH Lương Đình Hải cho rằng sẽ là một thiếu sót lớn nếu chỉ chú trọng vào khía cạnh kinh tế hay kỹ thuật mà bỏ quên khía cạnh con người và các hệ giá trị cốt lõi. Các giá trị này phải được xem là nội dung trọng yếu, xuyên suốt trong mọi chính sách phát triển quốc gia.

Việc gắn kết phát triển nhân lực với khai thác hệ giá trị Việt Nam cũng cần được ưu tiên để giải quyết các "điểm nghẽn" về nguồn vốn con người. Phát triển con người không chỉ là đào tạo kỹ năng mà phải chú trọng đến việc bồi đắp các giá trị đạo đức, trách nhiệm và lòng tự hào dân tộc, biến các hệ giá trị thành nguồn lực vật chất trực tiếp thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa,.

Bên cạnh đó, công tác khảo sát và nghiên cứu khoa học cần được thực hiện thường xuyên để chuẩn hóa nội hàm của các giá trị trong giai đoạn mới. Việc hiểu rõ thực trạng biến động của hệ giá trị sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra những điều chỉnh kịp thời, phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế và sự phát triển của công nghệ số.

Cuối cùng, hệ giá trị Việt Nam chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi mỗi cá nhân và cộng đồng coi đó là thước đo hành vi và hành trang suốt cuộc đời. Sự kết nối các giá trị thành một khối thống nhất sẽ tạo thành một "kho báu" vô tận, là nền tảng tinh thần vững chắc cho các thế hệ mai sau tiếp tục xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

-------------

Các thông tin trong bài được khai thác từ sách Hệ giá trị quốc gia, Hệ giá trị văn hóa, Hệ giá trị gia đình và Chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới do NXB Chính trị quốc gia - Sự thật xuất bản lần đầu năm 2024.

Bài viết có sử dụng các thao tác biên tập trong quá trình xử lý thông tin và tư liệu để nội dung được liền mạch.