Ai 'tuồn' 50 tấn sách từ Nhật Bản sang Mỹ?

Phố sách cũ Kanda Jimbocho ở Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: News NNN.

Theo điều tra của Đài truyền hình Nhật Bản (NNN), từ tháng 8, nhiều hiệu sách cũ tại Nhật Bản liên tiếp nhận những đơn hàng bất thường. Khách mua không tập trung vào tiểu thuyết hay truyện tranh mà tìm đến sách chuyên ngành như triết học, lịch sử, y học, luật, văn hóa và đời sống thời Edo.

100 đơn hàng/ngày, bán sách nhanh gấp 5 lần bình thường

NNN dẫn lời một số chủ hiệu sách, cho biết lượng bán tăng mạnh, có nơi bán khoảng 100 cuốn/ngày, thậm chí doanh thu có thời điểm tăng gấp 5 lần bình thường.

Điểm chung của nhiều đơn hàng là sách được gửi đến một trung tâm vận tải ở tỉnh Okayama. Các đơn hàng được thực hiện qua nhiều tài khoản khác nhau. Điều này khiến những người trong ngành nghi ngờ hoạt động thu mua có thể được thực hiện một cách hệ thống.

Một hiệu sách tại Tokyo cho biết các đầu sách được mua “không liên quan đến nhau”. Những cuốn được đặt gồm sách về triết học, lịch sử, y học, luật, đời sống và văn hóa thời Edo, cũng như tài liệu về chính trường Nhật Bản cách đây khoảng 30 năm.

Chủ hiệu sách ở Kanto bày tỏ sự nghi ngờ khi bán được gần 1.000 quyển sách trong thời gian ngắn. Ảnh: NNN.

Một chủ hiệu sách ở vùng Kanto cho biết đã bán hơn 1.000 cuốn sách. Người này nhận thấy các đơn hàng xuất hiện với khoảng cách khá đều nhau.

“Tôi nghi ngờ họ đã lập một hệ thống để mua sách một cách máy móc. Tôi chưa từng bán nhiều sách đến một địa chỉ như vậy và những người trong ngành cũng gặp hiện tượng tương tự”, chủ hiệu sách nói.

Hiệp hội Thương mại Sách cũ Tokyo xác nhận đã nắm được hiện tượng và cho biết trong ngành đang xuất hiện suy đoán sách được thu gom nhằm phục vụ quá trình huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI).

Dấu vết 50 tấn sách sang Mỹ

Đài truyền hình Nhật Bản tiếp tục lần theo hoạt động mua bán qua dữ liệu xuất nhập khẩu bằng công cụ Sayari. Kết quả cho thấy từ năm 2025, một công ty thuộc tập đoàn phân phối sách lớn tại Nhật Bản có hồ sơ xuất khẩu hơn 50 tấn hàng được ghi là “JAPANESE BOOKS” (Sách Nhật) sang Mỹ.

Nếu giả định toàn bộ số sách là sách bìa cứng, mỗi cuốn nặng khoảng 500 g, khối lượng trên tương đương khoảng 100.000 cuốn. Đây là phép tính dựa trên giả định về trọng lượng, không phải số lượng sách được xác nhận trong hồ sơ.

Doanh nghiệp Nhật Bản liên quan không bình luận về từng giao dịch nhưng khẳng định: “Tập đoàn chúng tôi không có trường hợp bán sách với nhận thức rằng chúng được sử dụng cho mục đích huấn luyện của các công ty AI”.

Dữ liệu trên được NNN đặt trong bối cảnh các công ty AI tại Mỹ đang tìm kiếm nguồn sách để xây dựng dữ liệu huấn luyện. Trong hồ sơ một vụ kiện tại Mỹ, công ty AI Anthropic được cho là từng thu thập sách, cắt, quét và chuyển nội dung thành dữ liệu để sử dụng cho AI. Hồ sơ cũng đề cập sách tiếng Nhật và tên một nhà phân phối sách lớn của Nhật Bản.

Kho sách được cho là được tập hợp để chuẩn bị huấn luyện trí tuệ nhân tạo ở Mỹ. Ảnh: Anthropique cung cấp trong hồ sơ tòa án/NNN.

NNN dẫn thêm điều tra của truyền thông Mỹ 404 Media về việc Amazon thu gom sách giấy tại các kho, sau đó cắt và quét nội dung trước khi loại bỏ. Theo nguồn này, sách tiếng Nhật cũng nằm trong số tài liệu được xử lý.

Tuy nhiên, các dữ kiện trên chưa cho phép xác định hơn 50 tấn sách được xuất sang Mỹ có liên quan trực tiếp đến các công ty AI, cũng như chưa thể khẳng định những cuốn sách được các hiệu sách cũ bán hàng loạt đang được sử dụng để huấn luyện AI.

Vấn đề này cũng đặt ra tranh luận về bản quyền tại Nhật Bản. Năm 2023, Hiệp hội Tạp chí Nhật Bản cùng một số tổ chức cảnh báo lượng lớn nội dung được sử dụng cho AI mà giá trị không được hoàn trả cho chủ sở hữu bản quyền. Điều này có thể ảnh hưởng đến hoạt động sáng tạo. Năm 2025, các nhà xuất bản và Hiệp hội Họa sĩ truyện tranh Nhật Bản tiếp tục yêu cầu các bên có biện pháp bảo vệ quyền của chủ sở hữu.

GS Ueno Tatsuhiro, chuyên gia về luật sở hữu trí tuệ tại Đại học Waseda (Tokyo, Nhật Bản), cho biết theo luật bản quyền hiện hành của Nhật Bản, “việc sử dụng tác phẩm cho hoạt động phân tích thông tin, bao gồm huấn luyện AI, được xem là hợp pháp”. Tuy nhiên, ông lưu ý ngoại lệ áp dụng khi việc sử dụng “gây tổn hại bất hợp lý đến lợi ích của chủ sở hữu bản quyền”.

Như vậy, câu hỏi lớn phía sau những đơn hàng bí ẩn vẫn chưa có lời giải. Ai đang đứng sau hoạt động thu gom sách, số sách được xử lý ra sao sau khi rời Nhật Bản và liệu chúng có thực sự trở thành dữ liệu cho các hệ thống AI hay không?