2 thói quen vô hại trong mắt nhiều người lại 'tàn phá' lá gan

Ăn nhiều đường bổ sung và sử dụng thuốc giảm đau không đúng cách là những thói quen tưởng vô hại nhưng có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan.

Gan đảm nhiệm hàng loạt chức năng sống còn như chuyển hóa chất dinh dưỡng, xử lý thuốc, đào thải độc tố, điều hòa đường huyết và dự trữ năng lượng. Tuy nhiên, đây cũng là cơ quan dễ bị tàn phá âm thầm bởi nhiều yếu tố nguy cơ.

Trong đó, nguy hiểm nhất là các loại virus viêm gan, đặc biệt là virus viêm gan B và C. Chúng được xem như những "sát thủ thầm lặng", âm thầm tấn công, hủy hoại tế bào gan suốt hàng thập kỷ mà không gây ra triệu chứng rõ ràng. Tình trạng viêm mạn tính này, khi cộng hưởng với việc lạm dụng rượu bia, gan nhiễm mỡ hay thói quen tự ý dùng thuốc, sẽ đẩy nhanh tiến trình xơ gan và biến đổi thành ung thư gan.

Tại Việt Nam, ung thư gan hiện là gánh nặng y tế hàng đầu. Theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc WHO, năm 2022, nước ta ghi nhận 24.502 ca mắc mới (chiếm 13,6% tổng số ca ung thư). Trong bối cảnh đó, chủ động tầm soát virus viêm gan và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ chính là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe lá gan.

Ăn nhiều đồ ngọt có thể làm tăng mỡ trong gan

Theo Hiệp hội Nghiên cứu Gan châu Âu (EASL), đường bổ sung, đặc biệt fructose, có liên quan đến sự phát triển của bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD). Đồ uống có đường cũng được ghi nhận có mối liên quan với nguy cơ mắc bệnh này.

Thường xuyên ăn bánh ngọt chứa nhiều đường bổ sung có thể góp phần làm tăng nguy cơ tích tụ mỡ trong gan, nhất là khi chế độ ăn dư thừa năng lượng. Ảnh: Magnific.

Nghiên cứu cho thấy những người uống từ 4 khẩu phần đồ uống có đường mỗi tuần trở lên có nguy cơ phát triển MASLD cao hơn 45% so với nhóm tiêu thụ ít hơn.

Khi cơ thể tiếp nhận lượng đường vượt quá nhu cầu, đặc biệt trong tình trạng dư thừa năng lượng, gan có thể chuyển một phần đường thành chất béo. Nếu quá trình này diễn ra thường xuyên, lượng mỡ tích tụ trong gan có thể tăng lên, góp phần thúc đẩy gan nhiễm mỡ.

Đáng lưu ý, gan nhiễm mỡ không chỉ liên quan đến rượu bia. MASLD thường đi kèm các yếu tố chuyển hóa như thừa cân, béo phì, kháng insulin và chế độ ăn không lành mạnh.

EASL khuyến nghị người mắc MASLD cải thiện chất lượng chế độ ăn, hạn chế thực phẩm siêu chế biến giàu đường và tránh đồ uống có đường.

Mẫu máu trắng đục bất thường ở người đàn ông 40 tuổi cảnh báo tình trạng tăng triglycerid máu nghiêm trọng, đồng thời giúp bác sĩ phát hiện tổn thương gan và gan nhiễm mỡ. Ảnh: Trung tâm Y tế khu vực Cẩm Khê.

Tự dùng thuốc giảm đau sai cách có thể gây tổn thương gan

Nếu đường có thể âm thầm làm tăng lượng mỡ tích tụ trong gan, việc tự dùng thuốc giảm đau không đúng cách lại có thể gây tổn thương gan nhanh và nghiêm trọng hơn.

Đáng chú ý, nguy cơ này không chỉ đến từ việc uống quá nhiều thuốc mà còn có thể xảy ra khi người bệnh vô tình dùng trùng hoạt chất trong nhiều sản phẩm khác nhau.

Paracetamol (acetaminophen) là hoạt chất phổ biến trong nhiều thuốc giảm đau, hạ sốt không kê đơn và được xem là an toàn với đa số người khi sử dụng đúng liều.

Tuy nhiên, dùng quá liều có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến suy gan cấp. Harvard Health xếp quá liều acetaminophen vào nhóm nguyên nhân quan trọng gây suy gan cấp.

Lạm dụng thuốc giảm đau, đặc biệt dùng quá liều hoặc kết hợp nhiều thuốc chứa cùng hoạt chất, có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan. Ảnh: Magnific.

Điều khiến nhiều người dễ mắc sai lầm là paracetamol không chỉ xuất hiện trong một loại thuốc.

Theo Harvard Health, hoạt chất này có mặt trong hơn 600 sản phẩm thuốc, bao gồm thuốc giảm đau, thuốc cảm cúm và nhiều thuốc phối hợp. Một người đang đau đầu có thể uống thuốc giảm đau, sau đó tiếp tục dùng thuốc cảm mà không nhận ra cả hai đều chứa paracetamol. Tổng liều vì thế có thể vượt mức an toàn dù người dùng không chủ ý uống quá nhiều một loại thuốc.

Không chỉ paracetamol, một số thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen và naproxen cũng có thể liên quan đến tổn thương gan. Mayo Clinic lưu ý nguy cơ này có thể đáng chú ý hơn khi thuốc được sử dụng thường xuyên hoặc kết hợp với rượu.

Vì vậy, trước khi uống thuốc giảm đau hoặc thuốc cảm, người dùng nên kiểm tra thành phần trên bao bì và tránh sử dụng đồng thời nhiều sản phẩm có cùng hoạt chất. Không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng nếu chưa có hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ.

Mayo Clinic khuyến cáo người có bệnh gan nên trao đổi với nhân viên y tế trước khi sử dụng thuốc, kể cả thuốc không kê đơn, bởi lựa chọn và liều dùng có thể cần được điều chỉnh tùy tình trạng sức khỏe.

Bảo vệ gan không chỉ là hạn chế rượu bia. Bớt đồ uống có đường, duy trì chế độ ăn cân bằng và quan trọng không kém là dùng thuốc đúng liều, đúng hướng dẫn là những thay đổi đơn giản có thể giúp giảm những nguy cơ không cần thiết đối với cơ quan này.