Sức hút của những bà ngoại 'triệu đô'

Thư tình gửi ngoại cho thấy người già mang theo ký ức của một đời người đồng thời lưu giữ lịch sử và những câu chuyện của cả gia đình. Ảnh: Weibo.

Điện ảnh châu Á chứng kiến sự bùng nổ của các tác phẩm khai thác mối quan hệ giữa ông bà và con cháu. Điển hình là Gia tài của ngoại (How To Make Millions Before Grandma Dies), bộ phim có doanh thu mở màn cao nhất năm 2024 tại Thái Lan và nhanh chóng đứng đầu phòng vé Việt Nam. Tương tự, Thư tình gửi ngoại (Dear You) cũng lập kỳ tích khi lọt vào top 50 phim có doanh thu cao nhất lịch sử phòng vé Trung Quốc.

Vì sao câu chuyện về một người bà và đứa cháu lại có sức lay động đến vậy? Các nghiên cứu về quan hệ ông bà - cháu cho thấy đây là một mối quan hệ có vai trò riêng trong hệ thống gia đình, khác với quan hệ cha mẹ - con cái. Ông bà có thể trở thành người lắng nghe, người lưu giữ ký ức gia đình và một điểm tựa cảm xúc cho các cháu.

Điểm tựa cho các cháu

Theo nghiên cứu "Grandparenting in the 21st Century: Issues of Diversity in Grandparent - Grandchild Relationships" (tạm dịch: Vai trò làm ông bà trong thế kỷ 21: Các vấn đề về sự đa dạng trong mối quan hệ ông bà - cháu) của Charlie Stelle, ông bà trong gia đình hiện đại giữ một “vai trò không ràng buộc” (roleless role).

Khác với cha mẹ, họ thường không phải gánh trách nhiệm trực tiếp trong việc nuôi dạy trẻ hay chịu những chuẩn mực cụ thể về giáo dục, kỷ luật. Vì vậy, ông bà có nhiều không gian hơn để lựa chọn cách tương tác với cháu, từ trò chuyện, chơi cùng đến lắng nghe mà không quá đặt nặng thành tích.

Điều này phần nào lý giải nghịch lý quen thuộc về một người có thể từng rất nghiêm khắc khi nuôi con nhưng trở nên dịu dàng hơn khi có cháu. Nếu cha mẹ thường phải chuẩn bị cho con bước vào tương lai, ông bà có thể dành nhiều thời gian hơn để kết nối với đứa trẻ ở hiện tại.

Stelle cũng đề cập quan hệ ông bà - cháu như một “vùng đệm giảm căng thẳng” (stress buffer). Khi gia đình biến động hoặc trẻ bước vào tuổi vị thành niên, ông bà có thể trở thành một người lớn khác để trẻ tìm đến bên cạnh cha mẹ. Sự khác biệt về vai trò có thể tạo ra một kênh giao tiếp ít áp lực hơn, nhất là khi trẻ bắt đầu cần nhiều không gian riêng.

Gia tài của ngoại tập trung khai thác mối quan hệ giữa hai bà cháu, nơi hai thế hệ tìm thấy sự đồng hành và thấu hiểu. Ảnh: GDH.

Tuy nhiên, sự gắn bó này không phải lúc nào cũng bền vững. Nghiên cứu "Turning Points in Long Distance Grandparent - Grandchild Relationships" (tạm dịch: Các bước ngoặt trong mối quan hệ ông bà - cháu ở khoảng cách xa) của Lauren R. Bangerter và Vincent R. Waldron cho thấy mức độ thân thiết giữa ông bà và cháu có thể thay đổi theo thời gian. Khi bước vào tuổi thiếu niên, trẻ thường dành nhiều thời gian hơn cho bạn bè, trường học và các mối quan hệ bên ngoài gia đình. Khoảng cách địa lý cũng khiến hai thế hệ ít gặp nhau hơn.

Dù vậy, sự xa cách không đồng nghĩa mối quan hệ chấm dứt. Gọi điện, thăm hỏi hoặc cùng tham gia các hoạt động có thể giúp duy trì sự gắn bó. Công nghệ cũng mở thêm cách kết nối, giúp ông bà trò chuyện và theo dõi cuộc sống của cháu dù không sống cùng nhà.

Sức hút của ông bà không đơn giản là họ nuông chiều con cháu nhiều hơn cha mẹ. Họ giữ một vị trí khác trong đời sống của trẻ. Họ là những người lớn không hoàn toàn thay thế cha mẹ nhưng có thể bổ sung cho cha mẹ bằng sự lắng nghe, kinh nghiệm và kết nối với lịch sử gia đình.

Người già cần được kết nối

Sức hút của những bộ phim về bà ngoại không chỉ đến từ tình cảm gia đình. Đằng sau những câu chuyện như Gia tài của ngoại hay Thư tình gửi ngoại là một vấn đề ngày càng lớn ở châu Á: già hóa dân số.

Khi tuổi thọ ngày càng tăng, xã hội phải đối mặt với câu chuyện người già sẽ sống những năm tháng tiếp theo như thế nào. Tuổi thọ tăng nhưng số năm sống khỏe mạnh không tăng có thể khiến người cao tuổi phải sống nhiều năm với bệnh tật. Suy giảm thính lực, thị lực hay khó thích nghi với công nghệ cũng có thể thu hẹp các hoạt động xã hội, khiến họ trở nên phụ thuộc và dễ bị cô lập hơn.

Nghịch lý tuổi già gợi ra một cách nhìn khác về tuổi xế chiều khi con người vẫn có thể sống khỏe, học hỏi và duy trì những kết nối có ý nghĩa. Ảnh: NXB Trẻ.

Do đó, theo quyển Nghịch lý tuổi già của nhà báo - TS Trần Ngọc Châu, chuẩn bị cho tuổi già không đơn thuần là tích lũy tài chính. Mỗi người cần duy trì sức khỏe, tri thức và các mối quan hệ xã hội ngay từ khi còn trẻ. Điều kiện tài chính, sức khỏe, trình độ học vấn và mạng lưới xã hội cũng có thể quyết định một người bước vào tuổi già với tâm thế chủ động hay phụ thuộc.

Tuổi già cũng không đồng nghĩa với sự suy tàn. TS Trần Ngọc Châu cho rằng đây có thể là giai đoạn con người đạt được sự ổn định hơn về cảm xúc và có thêm thời gian cho những giá trị ý nghĩa.

Một trong những nghịch lý của tuổi già là sự đối lập giữa suy giảm thể chất và trạng thái tinh thần. Dữ liệu từ Trung tâm Lão hóa khỏe mạnh thuộc Đại học California (San Diego, Mỹ) cho thấy người 90 tuổi có mức độ hài lòng với cuộc sống cao, trong khi nhóm tuổi 20 lại thường chịu nhiều căng thẳng và buồn chán hơn.

Các nhà thần kinh học cho rằng những thay đổi trong não bộ theo tuổi tác có thể khiến người cao tuổi phản ứng nhẹ nhàng hơn trước những điều tiêu cực và trân trọng hơn các trải nghiệm tích cực.

Lúc này, duy trì khả năng học tập và kết nối có ý nghĩa quan trọng. TS Châu chia sẻ: “Người già học là để vui, không phải để đạt tước vị hay cạnh tranh lấy danh dự xã hội. Chúng tôi học để trao đổi thông tin, để rèn luyện trí não không bị mai một và đó chính là thuốc bổ để người già hạnh phúc hơn người trẻ”.

Quá trình già hóa dân số đồng thời thúc đẩy sự hình thành của “nền kinh tế bạc” (Silver Economy). Tại Trung Quốc, nơi có số người từ 60 tuổi trở lên đã đạt 323,38 triệu, thị trường sản phẩm và dịch vụ dành cho người cao tuổi được dự báo đạt 30.000 tỷ nhân dân tệ vào năm 2035, tương đương khoảng 4.440 tỷ USD. Doanh nghiệp đang phát triển nhiều sản phẩm và dịch vụ nhằm đáp ứng nhu cầu của nhóm dân số này, từ thiết bị hỗ trợ, máy trợ thính đến cải tạo nhà ở và các dịch vụ chăm sóc dài hạn.