Não không được 'lập trình' để đọc sách?

Theo nghiên cứu, bộ não cần sử dụng các bộ phận vốn dùng để nghe, nhìn, kết nối từ với các ý nghĩa để đọc. Ảnh: Neurospine.

Đọc một cuốn sách có vẻ là việc tự nhiên đến mức chúng ta hiếm khi nghĩ về cách bộ não thực hiện nó. Nhưng theo Mikael Roll, giáo sư Ngữ âm học tại Đại học Lund, não người thực ra không được tiến hóa để đọc. Bởi lẽ, chữ viết xuất hiện quá muộn trong lịch sử, buộc não phải tận dụng những hệ thống vốn phục vụ việc nghe, nhìn và hiểu ngôn ngữ.

Tại sao một số người đọc giỏi hơn người khác?

Trong nghiên cứu được Roll trình bày trên The Conversation và công bố trên Cerebral Cortex, ông tìm hiểu những đặc điểm nào của não có thể giúp một người học đọc dễ dàng hơn. Theo ông, một số vùng não liên quan đến khả năng đọc có yếu tố di truyền nhưng nhiều thay đổi khác dường như được hình thành qua việc học ngôn ngữ và đọc thường xuyên.

Theo GS Roll, khi trẻ học đọc, não không xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới. Nó tận dụng những khả năng đã có, trước hết là khả năng nghe và nhận biết cấu trúc của lời nói.

Trước khi biết đọc, trẻ đã có thể nhận ra các âm tiết dựa trên sự thay đổi của âm thanh. Khả năng này giúp trẻ chia lời nói thành những phần nhỏ hơn, rồi học cách nối chữ cái với âm tương ứng và ghép chúng thành từ.

Roll phát hiện một khu vực ở phía trên thùy thái dương trái, gần vùng xử lý âm thanh, có liên hệ với khả năng đọc. Cấu trúc của các tế bào thần kinh tại đây có mối liên hệ với năng lực đọc và một phần mối liên hệ này mang tính di truyền.

Não cũng phải nhận diện hình dạng của chữ. Roll phát hiện một vùng ở phía trước não bên phải, vốn liên quan đến việc nhận diện khuôn mặt, có liên hệ với khả năng đọc. Ông cho rằng não có thể tận dụng cách nhận diện những đặc điểm nhỏ của khuôn mặt để nhận diện các nét, chấm và hình dạng tạo nên chữ.

Một vùng khác ở phía trước não bên trái giúp kết nối hình dạng của từ với ý nghĩa cũng liên quan đến khả năng đọc. Những khác biệt này có thể tạo ra lợi thế nhất định cho một số người khi bắt đầu học đọc.

Đọc càng nhiều, não càng thay đổi

Nghiên cứu của Mikael Roll, giáo sư Ngữ âm học tại Đại học Lund, cho thấy não người thực ra không được tiến hóa để đọc. Ảnh: Projekt.

Tuy nhiên, gene không quyết định toàn bộ khả năng đọc. Roll phát hiện lớp vỏ não ở khu vực xử lý âm thanh dày hơn có liên hệ với khả năng đọc tốt hơn nhưng mối liên hệ này không cho thấy yếu tố di truyền rõ ràng.

Theo ông, việc tiếp xúc với âm thanh, học ngôn ngữ và đặc biệt là luyện đọc thành tiếng có thể góp phần thay đổi cấu trúc não. Những đường kết nối giúp não liên hệ âm thanh, hình dạng chữ và ý nghĩa của từ cũng liên quan đến khả năng đọc.

Roll ví bộ não như một khối đất sét. Với nó, gene có thể tạo nên hình dạng ban đầu nhưng trải nghiệm sống là thứ tiếp tục nhào nặn nó trong suốt cuộc đời.

Điều này cũng giúp giải thích vì sao con người có thể học đọc theo những cách khác nhau. Roll kể về một giáo sư vật lý mắc chứng khó đọc, người gặp khó khăn khi phát âm từ trong đầu nhưng vẫn hiểu văn bản bằng cách kết nối trực tiếp hình dạng của từ với ý nghĩa.

Người điếc và người đọc chữ Braille, hệ thống chữ nổi được đa số người mù và người khiếm thị sử dụng, cũng cho thấy não có thể tìm những con đường khác để tiếp cận văn bản. Não có thể tận dụng thông tin thị giác, thính giác hoặc xúc giác để xây dựng những kết nối cần thiết cho việc đọc.

Vì vậy, theo Roll, đọc không phải một khả năng được “cài sẵn” trong não. Chúng ta tận dụng những gì não vốn đã có, rồi tiếp tục nhào nặn mạng lưới đó mỗi khi học, sử dụng ngôn ngữ và đọc.