Theo Global Collections Report 2025 của CISAC, năm 2024, nguồn kỹ thuật số chiếm 69,1% tổng tiền bản quyền âm nhạc thu được tại Thái Lan trong phạm vi hệ thống CISAC. Năm 2023, tỷ lệ này là 66,2%. So với năm 2015, giá trị tiền thu từ nguồn kỹ thuật số đã tăng 5,523%.

Tương tự các nước khác, 69,1% không phải là tỷ trọng streaming trong doanh thu ngành âm nhạc Thái Lan, cũng không phải là thị phần của Spotify, YouTube hay một nền tảng cụ thể nào. Thay vào đó, CISAC thống kê “collections”, tức tiền bản quyền do các tổ chức thành viên thu cho người sáng tạo và các chủ thể quyền mà họ đại diện. Doanh thu hãng đĩa, vé concert, tài trợ hay quản lý nghệ sĩ không nằm chung trong phép đo này.

Luật bản quyền Thái Lan bảo hộ tác phẩm âm nhạc và quy định riêng về quyền của người biểu diễn. Điều 44 xác lập các quyền của người biểu diễn đối với phần trình diễn; Điều 45 quy định rằng, trong những trường hợp nhất định, khi bản ghi âm của một phần trình diễn đã được phổ biến thương mại và được phát sóng hoặc truyền trực tiếp tới công chúng, người biểu diễn có quyền nhận khoản thù lao hợp lý.

Nói ngắn gọn, phần sáng tác của một bài hát, bản ghi cụ thể của bài hát đó và phần trình diễn có thể gắn với những quyền khác nhau. Người nghe vẫn nghe một bài hát, người đi xin phép sử dụng nó có thể phải xử lý nhiều lớp quyền.

Nhiều đầu mối và câu hỏi ai được quyền thu

Thị trường cấp phép âm nhạc Thái Lan khá phân tán. Cục Sở hữu Trí tuệ (DIP) thuộc Bộ Thương mại công bố thông tin về các đơn vị thu tiền bản quyền, danh mục được đại diện và biểu phí. Không có một tổ chức duy nhất đứng ra cấp phép cho toàn bộ thị trường.

Nhiều đơn vị thu tiền cũng không có nghĩa là họ cùng bán một quyền đối với cùng một bài hát.

Dữ liệu DIP cho thấy trong hồ sơ của một đơn vị như MPC Music, tác phẩm âm nhạc (musical works) và bản ghi âm (sound recordings) được phân biệt. Việc một doanh nghiệp được quyền cấp phép cho một danh mục không đồng nghĩa với việc giấy phép của họ bao phủ mọi bài hát đang được sử dụng trên thị trường.

Với một nhà hàng, khách sạn hay quán karaoke, thông tin cần biết khá cụ thể: đơn vị yêu cầu thanh toán đại diện cho quyền nào, danh mục tác phẩm hoặc bản ghi nào và biểu phí áp dụng ra sao.

DIP duy trì khu vực công khai thông tin về việc thu tiền bản quyền âm nhạc, cho phép tra cứu các đơn vị thu, danh mục và mức phí. Cơ chế này không xóa bỏ sự phân mảnh, nhưng giúp người sử dụng xác minh cơ sở của yêu cầu thanh toán.

Trong một thị trường như vậy, repertoire (danh mục tác phẩm hoặc bản ghi mà một đơn vị được quyền đại diện) quan trọng gần như biểu phí. Biết phải trả 10.000 baht chưa đủ nếu doanh nghiệp không biết 10.000 baht đó cho phép họ sử dụng những gì.

Phía tác giả và chủ sở hữu quyền cũng cần xác định ai đang cấp phép sử dụng tài sản của mình, phạm vi đại diện và cơ sở phân phối tiền.

Số lượng đầu mối tự nó không quyết định một hệ thống tốt hay xấu. Nhiều tổ chức có thể đại diện cho các loại hình hoặc các lớp quyền khác nhau. Rắc rối xuất hiện khi ranh giới đó không đủ rõ: một cơ sở kinh doanh có thể nhận nhiều yêu cầu thanh toán nhưng vẫn khó xác định mình đã có đủ giấy phép cần thiết hay chưa.

Gần 70% tiền thu bản quyền đến từ digital

Cơ cấu nguồn thu của Thái Lan đã nghiêng mạnh về lĩnh vực số. Tỷ trọng nguồn kỹ thuật số trong tiền bản quyền âm nhạc thuộc hệ thống CISAC tăng từ 66,2% năm 2023 lên 69,1% năm 2024.

Tỷ trọng này cần được phân biệt với tốc độ tăng trưởng của chính nguồn thu digital. CISAC ghi nhận bản quyền số tại Thái Lan năm 2024 tăng 5,523% so với năm 2015. Đây không phải là mức tăng của ngành âm nhạc Thái Lan hay mức tăng doanh thu streaming.

Digital cũng không nhất thiết tăng tỷ trọng theo một đường thẳng. Tỷ trọng còn phụ thuộc vào diễn biến của các hoạt động biểu diễn trực tiếp, nhạc nền, phát thanh - truyền hình và các nguồn thu khác. CISAC ghi nhận trên phạm vi toàn cầu, tiền bản quyền âm nhạc từ biểu diễn trực tiếp và nhạc nền tăng 10,4% trong năm 2024. Một nguồn thu ngoài digital phục hồi nhanh có thể làm thay đổi cơ cấu ngay cả khi số tiền thu từ digital vẫn tăng.

Việt Nam là một ví dụ gần để thấy giới hạn của phép so sánh này. Năm 2024, nguồn kỹ thuật số chiếm 89,6% tổng tiền bản quyền âm nhạc tại Việt Nam trong bảng xếp hạng CISAC, cao hơn 20,5 điểm phần trăm so với Thái Lan. Chỉ từ tỷ trọng đó, không thể kết luận rằng hệ thống bản quyền số của Việt Nam hiệu quả hơn. Digital share cao có thể đến từ nguồn thu digital lớn, nhưng cũng có thể do các nguồn khác còn tương đối nhỏ.

Đằng sau sự tăng trưởng của digital là một công việc ít được người nghe nhìn thấy: đối soát dữ liệu quyền.

Một lượt stream cần được nối với đúng bản ghi và đúng tác phẩm. Khi một bài hát có nhiều đồng tác giả, nhà xuất bản, hãng đĩa hoặc các bên nắm quyền ở nhiều lãnh thổ, dữ liệu lượt nghe mới chỉ cho biết tác phẩm đã được sử dụng. Việc chia tiền còn cần dữ liệu về chủ thể quyền và tỷ lệ sở hữu.

Ngoài nền tảng số, việc xác định sử dụng thường khó hơn. Một khách sạn mở nhạc trong sảnh, một quán bar thuê ban nhạc chơi cover và một cơ sở karaoke sử dụng bản ghi kèm hình ảnh có thể liên quan đến các quyền khác nhau. Nếu các quyền và repertoire do nhiều đơn vị đại diện, người sử dụng phải xác định giấy phép nào áp dụng cho hoạt động của mình.

Ở đây, việc DIP công khai danh mục và biểu phí có giá trị thực tiễn. Doanh nghiệp có cơ sở để kiểm tra đơn vị đang yêu cầu thanh toán có đại diện cho repertoire mà mình sử dụng hay không.

Điểm này cũng có ý nghĩa đối với Việt Nam khi nguồn thu từ nhà hàng, khách sạn, karaoke, quán cà phê và các địa điểm sử dụng âm nhạc đang được quan tâm. Thực thi quyền sẽ khó bền vững nếu việc tuân thủ quá phức tạp. Người sử dụng cần tra được ai đang đại diện cho danh mục nào, giấy phép bao phủ quyền gì, biểu phí ra sao và khoản tiền đã trả cho phép họ sử dụng những gì.

Dù vậy, Thái Lan không hẳn là một mô hình hoàn hảo để sao chép nguyên trạng. Một thị trường nhiều đầu mối vẫn phát sinh chi phí xác minh và nguy cơ chồng lấn. Việc DIP công khai dữ liệu giúp xử lý chính điểm dễ gây tranh chấp đó và Thái Lan cũng đang có những động thái tìm cách thay đổi.

Năm 2024, nguồn kỹ thuật số đã chiếm gần 70% doanh thu bản quyền âm nhạc tại Thái Lan, theo thống kê của CISAC. Với phần còn lại của thị trường, khả năng xác định đúng quyền, đúng repertoire và đúng chủ thể có quyền thu vẫn là điều kiện để một yêu cầu thanh toán trở thành một giao dịch bản quyền có thể kiểm chứng.

Bài viết nằm trong loạt bài về câu chuyện bản quyền âm nhạc toàn cầu, có tham khảo số liệu và thông tin từ Global Collections Report 2024 và 2025 của CISAC; Department of Intellectual Property (DIP), Ministry of Commerce, Thailand; Copyright Act of Thailand; và WIPO Lex.