Khả năng đặc biệt giúp tướng Phạm Xuân Ẩn là điệp viên hoàn hảo

GS, nhà sử học Larry Berman cùng Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn. Ảnh: NVCC.

GS Larry Berman kể, khi cuộc đời tình báo của Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn được công bố vào năm 2002, phía Mỹ đã mở một cuộc điều tra với các bài báo của tướng Ẩn đăng trên Times. Họ muốn kiểm tra ông có cố ý định hướng hay đưa tin sai lệch hay không. Kết quả, không có bất kỳ thiên kiến nào được chỉ ra. Điều đó cho thấy trình độ bậc thầy đồng thời là bản năng sinh tồn nhạy bén của một điệp viên hoàn hảo.

Theo GS Berman, Phạm Xuân Ẩn hiểu rằng sự trung thực trong ngòi bút chính là lớp vỏ bọc không thể xuyên thủng. Chính điều đó giúp ông thực hiện sứ mệnh quan trọng của mình suốt hàng thập kỷ mà không bị đối phương nghi ngờ.

Nhân dịp GS Larry Berman đến Việt Nam vào cuối tháng 4/2026, Tri Thức - Znews đã có cuộc trò chuyện với ông. Tác giả cuốn sách nổi tiếng về cuộc đời tướng Phạm Xuân Ẩn - Điệp viên hoàn hảo X6 - chia sẻ nhiều điều về di sản của tướng Ẩn và bật mí về tác phẩm tiếp theo của mình.

Chìa khóa lý giải thành công của Phạm Xuân Ẩn

- Thưa giáo sư, có ý kiến cho rằng Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn thành công trong sự nghiệp tình báo là nhờ kết hợp được chữ “tình” - sự nhân bản, nhân văn - và chữ “báo” - nghề báo. Ông nghĩ sao về cách chơi chữ này?

Tôi hoàn toàn tin tưởng Phạm Xuân Ẩn đã kết hợp nhuần nhuyễn lòng trắc ẩn nhân văn với các kỹ năng báo chí sắc sảo để trở thành một tình báo viên lỗi lạc đồng thời là một nhà báo giỏi.

Ông sở hữu khả năng thấu cảm sâu sắc cùng năng lực thấu hiểu và thâm nhập vào tư duy của người đối diện. Những tố chất này được rèn luyện từ sớm và trở nên đặc biệt hữu dụng khi ông vừa hoạt động dưới danh nghĩa điệp viên đơn tuyến, vừa đảm nhiệm vai trò phóng viên cho các hãng thông tấn lớn như Reuters hay tạp chí Times. Không nghi ngờ gì nữa, chính sự hội tụ của những phẩm chất đó đã tạo nên một điệp viên hoàn hảo.

- Chữ “tình” đã được ông nhắc khá nhiều trong sách “Điệp viên hoàn hảo X6”. Chữ “báo” thì sao?

Công việc báo chí của tướng Phạm Xuân Ẩn giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Cần nhấn mạnh rằng báo chí chính là lớp vỏ che chắn cho công việc của một nhân viên tình báo. Đây là một vỏ bọc rất hiệu quả, nó giúp ông tiếp cận nguồn thông tin phong phú, từ đó phục vụ cho những hoạt động "ngầm" của mình.

Tôi tin rằng với thanh niên Việt Nam, Phạm Xuân Ẩn là một hình mẫu về lòng yêu nước và ý chí phụng sự

GS Larry Berman

Sau chiến tranh, khi hoạt động của tướng Ẩn được công bố, đã có một số cuộc điều tra tại Mỹ nhằm xác định việc đưa tin của ông có bị thiên lệch hoặc mang tính định hướng hay không. Tuy nhiên, không có thiên kiến nào được chỉ ra từ các cuộc điều tra. Điều này cho thấy trình độ nghề nghiệp và tính chuyên nghiệp rất cao của ông ấy.

Mặt khác, giữ vững tính khách quan cũng là một lựa chọn mang tính chiến lược. Nếu các bài viết bị thiên lệch, ông Ẩn có thể bị phát hiện, trong khi nhiệm vụ của ông không cho phép xảy ra rủi ro đó. Những kỹ năng này được ông rèn luyện từ rất sớm, khi còn là phóng viên tại California (Mỹ) cho tờ báo sinh viên Barnacle. Ông đọc nhiều tài liệu về báo chí và tập trung trở thành một nhà báo giỏi nhất có thể.

Quan trọng hơn, việc trở thành một nhà báo giỏi cũng giúp ông trở thành một điệp viên giỏi hơn. Đó chính là chìa khóa để lý giải thành công của Phạm Xuân Ẩn.

- Theo ông, tại sao câu chuyện của Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn vẫn giữ được sức hút cho đến hôm nay? Giới trẻ có thể học được gì từ câu chuyện của huyền thoại Phạm Xuân Ẩn?

Tôi tin rằng với thanh niên Việt Nam, Phạm Xuân Ẩn là một hình mẫu về lòng yêu nước và ý chí phụng sự. Ông đã ra nước ngoài thực hiện sứ mệnh và sau đó quyết tâm trở về, làm việc bền bỉ để góp phần kiến thiết tương lai tốt đẹp cho đất nước. Chính sự tận hiến không ngừng nghỉ đó đã biến ông thành một biểu tượng để thế hệ trẻ noi theo.

Sách Điệp viên hoàn hảo X6 của GS Larry Berman phát hành bản tiếng Việt tại Việt Nam vào tháng 10/2007. Ảnh: Minh Đức.

Bên cạnh đó, ông Ẩn luôn muốn nhắn nhủ rằng bản thân không hề có định kiến với nước Mỹ nói riêng và các quốc gia khác nói chung. Ông hy vọng giới trẻ Việt Nam có thể tiếp cận nền giáo dục tiên tiến rồi trở về xây dựng quê hương như cách ông đã làm.

Câu chuyện của tướng Phạm Xuân Ẩn mang giá trị thời đại với bài học lớn lao rằng chúng ta không thể thay đổi quá khứ nhưng có thể kiến tạo tương lai. Tất cả những gì ông mong mỏi là chiến tranh khép lại để ông được cống hiến cho mảnh đất quê hương thân yêu.

- Bộ phim chuyển thể từ tác phẩm "Điệp viên hoàn hảo X6" của ông và Charlie Nguyễn đã thực hiện đến đâu rồi?

Kịch bản phim đã cơ bản hoàn thiện. Đơn vị sản xuất, nhà điều hành BHD đã xác định bấm máy vào mùa xuân năm 2027. Đạo diễn Charlie Nguyễn đã có một kịch bản sâu sắc. Đây không đơn thuần là một tác phẩm về đề tài chiến tranh, mà là câu chuyện chân thực về cuộc đời đầy biến động của Phạm Xuân Ẩn.

Phim sẽ tái hiện tâm thế của một người phải liên tục đứng giữa lằn ranh sống - chết, lĩnh vực tình báo cũng là nơi tình bạn vừa được dày công vun đắp, vừa bị khai thác cho những mục đích tối thượng. Đó là bản anh hùng ca về những áp lực tâm lý và sự căng thẳng tột độ của một điệp viên trong lòng cuộc chiến.

Tôi mong khán giả toàn cầu sẽ đón nhận tác phẩm này. Đây chính là giấc mơ chung của tôi, của đạo diễn Charlie và BHD, chúng tôi muốn tạo nên một bộ phim thuần Việt, do chính người Việt thực hiện và đầu tư để phát hành rộng khắp thế giới. Tôi tâm đắc với chiều sâu của kịch bản hiện tại.

Đêm định mệnh của Larry Berman và Phạm Xuân Ẩn

- Chia sẻ trên báo chí, ông cho biết bản thân thường đến Việt Nam để viết tác phẩm tiếp theo về chất độc da cam. Tác phẩm đó khác gì so với những nghiên cứu về chất độc da cam khác?

Tôi chưa muốn chia sẻ quá nhiều ở hiện tại nhưng có thể nói rằng tôi đang khởi động một dự án nghiên cứu về chất độc da cam. Cuốn sách sẽ tập trung vào những tác động mang tính liên thế hệ, đặc biệt là ảnh hưởng đối với thế hệ thứ hai và thứ ba của những người từng bị phơi nhiễm trong chiến tranh, không chỉ ở Việt Nam mà cả tại Mỹ. Tôi gọi họ là những “nạn nhân vô tội” của chất độc da cam.

Dù đã có nhiều công trình đề cập đến chủ đề này, khía cạnh tác động kéo dài qua nhiều thế hệ vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Đây là khoảng trống mà tôi muốn tiếp tục khai thác trong dự án lần này.

Tôi sẽ chia sẻ nhiều hơn khi nghiên cứu tiến triển sâu hơn. Tên dự kiến của cuốn sách là A Slow Walk with Death: The Lingering Legacy of Agent Orange (tạm dịch: Một cuộc dạo bước chậm rãi với cái chết - Di sản dai dẳng của chất độc da cam).

- Trước khi viết về Phạm Xuân Ẩn, ông cũng viết về Kissinger và Lê Đức Thọ cũng như nhiều câu chuyện về Việt Nam. Điều gì làm ông hứng thú với những chủ đề ở đất nước chúng tôi?

Trước khi viết cuốn sách về Phạm Xuân Ẩn, tôi đã có hai công trình nghiên cứu lớn về Việt Nam. Cuốn sách về Nixon, Kissinger là tác phẩm mà tướng Phạm Xuân Ẩn đã đọc khi tôi gặp ông lần đầu. Khi đó, tôi đang hoàn thiện bản thảo và ông đã chia sẻ với tôi nhiều góc nhìn sâu sắc về các cuộc đàm phán mà ông biết. Sau khi đọc cuốn sách, tướng Ẩn đã đồng ý để tôi viết tiểu sử cho ông, dù đã từ chối rất nhiều người khác. Bởi lẽ, ông cho rằng cuốn sách đã thể hiện được sự công bằng và khách quan ở cả phía Việt Nam và Mỹ.

GS Larry Berman gặp thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn ngay trong lần gặp đầu tiên. Ảnh: NVCC.

Về lý do khiến tôi gắn bó với Việt Nam, chiến tranh đã ảnh hưởng sâu sắc đến tuổi trẻ của tôi khi còn là sinh viên đại học. Tôi sinh ra sớm hơn một chút so với thế hệ phải nhập ngũ và đến năm 1969, khi đang học đại học, tôi nhận lệnh nhập ngũ nhưng được hoãn do còn đi học. Mong muốn lý giải những quyết định trong lịch sử đã đưa tôi đến với các nghiên cứu về quan hệ Việt - Mỹ.

Sau nhiều năm nghiên cứu, tôi có cơ hội đến Việt Nam lần đầu vào năm 2001 cùng một nhóm học giả. Ngay trong đêm đầu tiên, tôi gặp Phạm Xuân Ẩn. Tôi tin đó là một đêm định mệnh, chúng tôi đã được định sẵn để gặp nhau. Cuộc gặp ấy đã khiến tôi thay đổi toàn bộ kế hoạch ban đầu để bắt đầu những cuộc trò chuyện dài với ông. Hành trình viết nên câu chuyện về cuộc đời Phạm Xuân Ẩn được mở ra.

- Là một nhà khoa học chính trị và nghiên cứu về Việt Nam hàng thập kỷ, ông nghĩ sao về chúng tôi sau hơn 50 năm thống nhất?

Dù được đào tạo chuyên sâu về khoa học chính trị, tôi thích xem mình là một nhà sử học, cụ thể là một nhà sử học chính trị, nghiên cứu về những cuộc chiến. Hiện tại, tôi mãn nguyện và hạnh phúc trước những bước tiến tích cực trong quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Mỹ.

Tôi tin ông Phạm Xuân Ẩn cũng sẽ cảm thấy hạnh phúc nếu chứng kiến quan hệ Việt - Mỹ ngày nay. Chắc chắn ông sẽ hài lòng trước những thành tựu rực rỡ trong công cuộc đổi mới kinh tế, từ sự tăng trưởng công nghiệp đến mở rộng giao thương quốc tế. Đó là những tiến triển mang tính bước ngoặt mà cá nhân tôi hoàn toàn đồng cảm và chia sẻ sâu sắc cùng ông.

- Cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!