Hành trình đưa báu vật sách cổ 9 triệu USD từ Pháp về Trung Quốc

Bộ bách khoa toàn thư Vĩnh Lạc (Vĩnh Lạc đại điển) do Minh Thành Tổ, hoàng đế thứ 3 của nhà Minh (1402-1424), ra lệnh biên soạn. Hơn 3.000 học giả tham gia thực hiện, tạo nên hơn 11.000 quyển về khoa học, thơ ca, triết học, y học và luật pháp. Sau hơn 6 thế kỷ, chưa đến 4% số sách còn tồn tại, phần lớn thất lạc do chiến tranh và hỏa hoạn.

Theo Sixth Tone, tháng 6/2020, ông Ông Liên Hỷ, nhà nghiên cứu tại Bảo tàng Cố Cung ở Bắc Kinh (Trung Quốc), nhận tin 2 quyển Vĩnh Lạc đại điển được đấu giá tại Pháp. Không thể trực tiếp giám định vì đại dịch, ông xác thực sách qua 39 bức ảnh.

Sau khi xác nhận là bản thật, ông liên hệ doanh nhân kiêm nhà sưu tầm sách Cận Lượng. Ông Cận mua 2 quyển với giá 8,12 triệu euro (hơn 236,1 tỷ đồng), gấp 1.600 lần giá khởi điểm, rồi hiến tặng cho Trung tâm Lưu trữ Quốc gia về Xuất bản và Văn hóa Trung Quốc (CNAPC).

2 “báu vật quốc gia” của Trung Quốc sau đó trải qua hành trình hồi hương từ căn gác mái ở Paris, nơi chúng bị lãng quên suốt 140 năm.

Bách khoa toàn thư về tri thức

Vĩnh Lạc đại điển được hoàng đế Chu Đệ khởi soạn năm 1403 và hoàn thành năm 1407, gồm 22.877 cuộn, chia thành 11.095 quyển với khoảng 370-450 triệu ký tự tiếng Trung.

Doanh nhân kiêm nhà sưu tầm sách Cận Lượng. Ảnh: Sixthtone.

Ban đầu được lưu giữ tại Nam Kinh, bộ sách sau đó được chuyển đến Tử Cấm Thành. Sau vụ hỏa hoạn năm 1557, hoàng đế Gia Tĩnh cho sao chép lại. Đây là phiên bản duy nhất còn tồn tại ngày nay. Khi triều Minh sụp đổ năm 1644, Điện Văn Uyên bị thiêu rụi, khiến bản gốc biến mất khỏi lịch sử.

Từ năm 1723 đến 1735, bản sao Gia Tĩnh được chuyển đến Hàn Lâm Viện. Đến năm 1875, số sách còn lại chưa đến 5.000 quyển và tiếp tục thất lạc trong những thập niên sau. Trung Quốc hiện còn 241 quyển, phần lớn được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Trung Quốc.

Ông Liên Hỷ, thành viên cấp cao Hiệp hội Bảo tồn và Tu bổ Sách cổ Trung Quốc, ban đầu chú ý đến nguồn gốc sở hữu. Theo gia đình người bán, hai quyển sách được truyền qua nhiều thế hệ, một tổ tiên từng là sĩ quan hải quân Pháp và có quan hệ với một số quan chức Trung Quốc vào những năm 1870. Tuy nhiên, nguồn gốc chỉ là manh mối, còn tính xác thực mới là yếu tố quyết định.

Ví dụ về lối viết chữ bằng mực đỏ và đen trong Vĩnh Lạc đại điển. Ảnh: NVCC/Sixth Tone.

Từng trực tiếp nghiên cứu những phần Vĩnh Lạc đại điển đã được xác nhận là bản thật, ông Liên Hỷ tin mình có thể nhận diện sách giả. Do đại dịch khiến các chuyến bay quốc tế bị đình chỉ, ông không thể đến Paris và chỉ có thể giám định qua 39 bức ảnh do một người bạn chụp.

Ông đối chiếu kỹ thuật đóng sách, chất liệu bìa, nhãn phân loại, kích thước trang và khung văn bản. Bộ sách sử dụng kỹ thuật đóng gáy bọc ngoài, với bìa bằng giấy tuyên và lụa, khung chữ được vẽ thủ công, còn khoảng cách giữa các dòng được kiểm soát bằng những lỗ kim xuyên qua chồng giấy.

Sau khoảng 2 tuần xem xét, ông xác định hai quyển là bản thật và lập tức báo cho ông Cận: “Tôi nói với ông ấy rằng sách không có vấn đề gì. Việc còn lại chỉ là chuẩn bị tiền”.

Viên ngọc lịch sử

Khi phiên đấu giá đến gần, ông Cận, doanh nhân dệt may ở Thái Châu (Chiết Giang), dành 100 triệu nhân dân tệ (khoảng 14,9 triệu USD) từ tài sản cá nhân để chuẩn bị mua sách.

Ngày 7/7/2020, ông dùng 3 đường dây điện thoại liên lạc với nhà đấu giá tại Pháp để đề phòng mất kết nối.

Giá khởi điểm là 5.000 euro, nhưng nhanh chóng tăng lên 4 triệu euro sau vòng đầu và chốt ở 6,4 triệu euro. Sau thuế và phí, tổng số tiền ông phải trả là 8,12 triệu euro.

(Ảnh trái) Các công nhân chuẩn bị vận chuyển chiếc hộp gia cố bằng nhôm đựng hai tập Vĩnh Lạc đại điển đến sân bay ở Paris (Pháp) năm 2021; (Ảnh phải) Hai tập bách khoa toàn thư đã hạ cánh xuống Thượng Hải năm 2021. Ảnh: NVCC/Sixth Tone.

Ông lập tức báo tin cho ông Liên Hỷ. Theo ông Cận, nếu không có những hạn chế đi lại do đại dịch, các chuyên gia quốc tế có thể đã trực tiếp xác thực hai quyển sách.

Tuy nhiên, đưa sách về Trung Quốc mới là thử thách tiếp theo. Ông phải nộp đơn xin giấy phép xuất khẩu hai lần và chờ gần 5 tháng mới được chấp thuận.

Đầu năm 2021, hai quyển sách được hộ tống từ thủ đô Paris (Pháp) đến sân bay Charles de Gaulle, đưa lên chuyến bay của China Eastern Airlines về Thượng Hải (Trung Quốc), rồi chuyển về Thư viện tỉnh Chiết Giang ở Hàng Châu.

Sau khi CNAPC mở cơ sở lưu trữ sách cổ tại Hàng Châu năm 2022, hai quyển Vĩnh Lạc được đưa về đây bảo quản.

Tại lễ hiến tặng tháng 7 năm nay, ông Cận cho biết quyết định trao sách cho CNAPC sau khi cơ quan này tiến hành nghiên cứu chuyên sâu. “Nếu tiếp tục nằm trong bộ sưu tập tư nhân, giá trị thực sự của chúng sẽ không được phát huy đầy đủ”, ông nói với Jiefang Daily. Ông đã hiến tặng tổng cộng 3.337 hiện vật cho CNAPC tại Hàng Châu.

Bản mô phỏng viết tay bộ bách khoa toàn thư Vĩnh Lạc được trưng bày tại cơ sở Hàng Châu của CNAPC, tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc), năm 2026. Ảnh: Li Chuyue/Original.

Với ông Cận, Vĩnh Lạc đại điển giống một “ngân hàng gen” lưu giữ hàng nghìn năm văn minh Trung Hoa. Bộ sách còn chứa nhiều văn bản thất lạc từ thời Tống (960-1279), Nguyên (1279-1368) và tư liệu về hoạt động sao chép bản thảo dưới triều Minh.

Theo ông Trương Phổ, Phó giám đốc CNAPC tại Hàng Châu, Vĩnh Lạc đại điển cung cấp nguồn tư liệu gốc phong phú, từ đơn thuốc của một thầy thuốc ở Hồ Nam đến những quy tắc của trò ném tên vào bình. Nhóm nghiên cứu đã công bố 8 luận văn về hai quyển sách và phát hiện 22 bài thơ chưa từng được biết đến.

“Mỗi bài thơ đều giống như một viên ngọc mà lịch sử để lại”, ông Trương nói.