Giáo sư Từ Giấy: Người tiên phong viết về sức khỏe cho đại chúng

Hiện nay, dù cuộc sống đã có nhiều tiến bộ so với thời kỳ kháng chiến, cuộc chiến chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân vẫn không kém phần gian nan.

Với Nghị quyết 72 về Bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân, với định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: lấy dự phòng là then chốt, cơ sở là nền tảng, nhân dân là chủ thể - tinh thần của Báo Vui Sống lại trở nên thời sự hơn bao giờ hết. Như cố Phó Thủ tướng Vũ Khoan từng nhận xét: "Nên chăng có một ấn phẩm nào đó như Vui Sống, vừa có thông tin, vừa vui, vừa tếu táo. Dù dân trí đã khác nhưng phải như Vui Sống mới đáp ứng được yêu cầu. Bệnh tình giờ khác trước, nhưng nhiều báo giờ làm hàn lâm quá, khô khan quá, xa cuộc sống quá - tuyên truyền kiểu khẩu hiệu đến tôi không muốn đọc thì sao binh nhì họ muốn đọc".

Hầu hết mọi người biết Từ Giấy là bác sĩ quân y, nhà dinh dưỡng, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân, Giáo sư sáng lập Viện Dinh dưỡng quốc gia. Ít ai biết ông còn là người đặt nền móng cho báo chí sức khỏe Việt Nam - từ năm 1946, khi ông 26 tuổi, trong những ngày đầu kháng chiến.

Tháng 12 năm 1945, Từ Giấy bỏ lại ghế giảng đường Đại học Y Hà Nội khi chỉ còn một thời gian ngắn nữa là cầm bằng bác sĩ. Ông theo tiếng gọi của Hồ Chủ tịch, tòng quân, Nam tiến ở mặt trận Phú Yên, Khánh Hòa.

Trực tiếp phẫu thuật cứu thương binh, ông thấy người lính ăn đói, bệnh tật, kiệt sức, ảnh hưởng lớn tới sức chiến đấu và thời gian bình phục. Khi đó, ông bắt đầu nghĩ đến phòng bệnh, không phải chữa bệnh mới là “căn cốt” để chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ bộ đội.

Ông nhận ra rằng báo chí chính là công cụ tuyệt vời nhất để truyền bá kiến thức bảo vệ sức khỏe đến đại chúng.

Ảnh bìa Báo Vui Sống số 1. Ảnh: Thư viện Quân đội.

Tháng 5 năm 1946, Cục trưởng Quân y - Bác sĩ Vũ Văn Cẩn điều ông ra Hà Nội làm thư ký tòa soạn. Hai năm sau, ông trở thành Chủ nhiệm Báo Vui Sống - tờ báo đầu tiên của Cục Quân y, đồng thời là tờ báo sức khỏe đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ. Sau ngày Toàn quốc kháng chiến (19/12/1946), toàn bộ tòa soạn phải di chuyển lên Việt Bắc bằng xe bò, xe ngựa, xe đạp, đi bộ - mất hơn hai tháng để ổn định nơi làm việc mới.

Làm báo ở chiến khu có nghĩa rằng nhiệm vụ không chỉ là ngồi viết. Tòa soạn tự lo giấy in, tự khắc ảnh và tranh lên gỗ, tự in, rồi tự phát hành đến từng đơn vị. Phóng viên đi thực địa, đặt bài, nghe phản hồi từ bạn đọc rồi về viết lại. Tòa soạn chú trọng xây dựng mạng lưới cộng tác viên rộng: nhiều bác sĩ và văn nghệ sĩ nổi tiếng thời đó đã viết bài, sáng tác bài hát và vở kịch cho báo. Trên vai người chủ nhiệm 26 tuổi là toàn bộ guồng máy đó.

Điều đặc biệt là ban biên tập nghiên cứu kỹ đối tượng bạn đọc: đa số bộ đội xuất thân từ nông dân, và hơn 80% dân số lúc đó còn mù chữ, lối sống mất vệ sinh, tồn tại nhiều phương pháp chữa bệnh cổ hủ. Vì vậy, ban biên tập "bình dân hóa" kiến thức y học, biến những khái niệm phức tạp thành ngôn ngữ dễ hiểu, và đặc biệt đề ra các biện pháp cụ thể, dễ nhớ, dễ làm: uống nước chín, ngủ màn, không nằm đất, ăn đũa hai đầu, nhúng bát đũa vào nước sôi trước khi ăn, đi vệ sinh phải tự đào hố "mèo". Tờ báo còn hướng dẫn các đơn vị tăng gia, sản xuất cải thiện bữa ăn, trồng rau gia vị quanh bếp ăn.

Trong kháng chiến chống Mỹ, năm 1965, ông dẫn đầu đoàn công tác của Khoa Vệ sinh Quân đội - Học viện Quân y đi dọc Trường Sơn để biên soạn cuốn "Sổ tay rau rừng ăn được ở Việt Nam" - cuốn sách trở thành vật bất ly thân trong hành trang của nhiều chiến sĩ ra chiến trường.

Giọng Lang Khoai

Báo Vui Sống không chỉ truyền bá kiến thức y học, cách thức phòng bệnh, mà còn có văn, thơ, bài hát, tranh cổ động, tranh biếm họa - đem lại những phút giây sảng khoái cho bộ đội. Đúng theo tiêu chí được ông đề ra cho tờ báo: viết thật ngắn, thật dễ hiểu, chỉ ra việc làm ngay và phải vui. Với giọng văn dí dỏm, lôi cuốn. Chuyên mục "Vui Sống nói chuyện" ký tên Lang Khoai - bút danh của ông - để lại ấn tượng sâu sắc.

Bạn đọc hỏi: "Tôi đi ỉa ra suối, phân có cục nổi, cục chìm, vậy tôi có bị bệnh gì không? Có nặng không?"

Lang Khoai đáp: Bệnh nặng đấy - bệnh ỉa bậy!

Bạn đọc hỏi: "Hai vợ chồng khi ăn cơm có phải chia khẩu phần không?"

Lang Khoai đáp: Cần chứ - vì đàn ông ăn tham lắm!

Hai câu hỏi. Hai câu trả lời ngắn - gọn - dân dã. Không cần thêm chữ nào. Đó là truyền thông sức khỏe hiệu quả - năm 1946, không có internet, không có infographic. Chỉ có giọng người thật, nói chuyện người thật.

Hành trình sau tờ báo

Báo Vui Sống tồn tại sáu năm, từ 1946 đến 1952, trở thành tờ báo có uy tín trong làng báo chiến khu - món ăn tinh thần không thể thiếu của bạn đọc trong và ngoài quân đội. Năm 1949, ông được mời giảng tại Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng ở Đại Từ (Thái Nguyên). Tại Đại hội Những người viết báo Việt Nam - tiền thân Hội Nhà báo Việt Nam - diễn ra ở Định Hóa ngày 21/4/1950, ông được bầu vào Thường vụ Ban Chấp hành Hội. Ông còn được chọn làm đại diện giới văn nghệ sĩ - với tư cách bác sĩ - nhà báo - lên chúc thọ Hồ Chủ tịch khi Người tròn 60 tuổi (19/5/1950).

Từ trái qua phải: Nhà thơ Thôi Hữu - người bắt tay Bác Hồ, nhạc sĩ Tử Phác, bác sĩ - nhà báo Từ Giấy, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, nhà thơ Tố Hữu. Ảnh: Bảo tàng Báo chí Việt Nam.

Sau khi rời Báo Vui Sống, ông lần lượt đảm nhiệm: Trưởng tiểu ban Phòng dịch - Ban Quân y Chiến dịch Điện Biên Phủ, Trưởng phòng Phòng bệnh Cục Quân y; Chủ nhiệm khoa Vệ sinh quân đội - Trường Sĩ quan quân y (nay là Học viện Quân y); Phó Cục trưởng Cục Quân nhu (cuối 1966).

Đến năm 1980, Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm ông làm Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia. Ở bất cứ cương vị nào, ông vẫn dành thời gian viết về sức khỏe, về vệ sinh phòng dịch và dinh dưỡng cho nhiều báo và tạp chí. Ông là tác giả của 32 đầu sách, có cuốn tái bản đến 5 lần.

Nhân dịp kỷ niệm 80 năm Báo Vui Sống ra số đầu tiên (10/6/1946 - 10/6/2026), tôi viết mấy dòng để tưởng nhớ ông và để mọi người biết thêm về tài năng làm báo của ông. Giáo sư Từ Giấy là một bác sĩ, một nhà báo lão thành đã suốt đời phụng sự sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cho bộ đội và nhân dân.